هشیلان، بانکی از ارزش‌های زیستی‌

تالاب هشیلان در 26 کیلومتری شمال غرب کرمانشاه در دهستان الهیارخانی و در دامنه کوه‌های خورین و ویس قرار دارد و با مساحت تقریبی 450 هکتار، یکی از زیست‌بوم‌های زیبای غرب کشور است.

مسوولان معتقدند این تالاب تنها تالاب استان کرمانشاه است که به دلیل گونه‌های زیست‌محیطی منحصر به فرد  از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

این تالاب محلی برای استراحت موقت پرندگان مهاجر است و  نقشی موثر در تغذیه آب‌های زیرزمینی و فراهم کردن محیطی مناسب برای رشد گونه‌های خاص گیاهی و آب و هوای استان دارد.

کارشناسان بر اساس بررسی‌های انجام شده اعلام کرده‌اند که وجود این تالاب در چنین شرایط آب و هوایی در استان کرمانشاه منحصر به فرد است.

تالاب هشیلان در تشکیلات آبرفتی یک ناودیس تشکیل شده و آب تالاب در بالادست به صورت سراب و چشمه‌های جوشان و در گستره تالاب به صورت کانال‌های بزرگ و کوچک پخش شده است. آب این زیست‌بوم از شمال تالاب تامین می‌شود، ‌به شکلی که سراب سبزعلی به عنوان مهم‌ترین و پرآب‌ترین منبع تامین کننده آب این تالاب است.

در  زمان پر آبی این تالاب حدود 110 جزیره بزرگ و کوچک با مساحت تقریبی صد متر مربع تا یک هکتار وجود داشته است  که حدود 3 درصد مساحت تالاب را تشکیل می‌دهند. در این جزایر به تناسب شرایط خاص، گونه‌های گیاهی و جانوری شکل گرفته است.

پوشش گیاهی سطح تالاب علفی است و بعضا به صورت گیاهان آبزی در داخل آب و غیرآبزی در جزایر مستقر شده است. پوشش گیاهی این تالاب شامل گونه‌های بید به صورت پراکنده و بسیار اندک و گونه‌های علفی چون سیم واش، نیلوفر آبی، عدسک آبی و بزواش است که هم اکنون در معرض تهدید قرار گرفته‌اند. 

در داخل و حاشیه تالاب علاوه بر راسته جوندگان از خانواده موش‌ها، پستاندارانی چون گرگ، روباه، خرگوش، شغال و گربه وحشی نیز زندگی می‌کنند همچنین ارتفاعات خورین واقع در شمال و شمال غرب تالاب، زیستگاه مناسبی برای بز وحشی است که متاسفانه هم اکنون این وضعیت در تعادل طبیعی قرار ندارد.

تشی نیز از جانوران دیگری است که در این منطقه مشاهده می‌شود، همچنین تعداد زیادی مار و لاک‌پشت نیز در این تالاب وجود دارند.

اردک سرسبز، خوتکا، کشیم کوچک، کشیم گردن سرخ، غاز خاکستری، چنگر معمولی، چنگر نوک سرخ، کاکایی نوک سبز و بعضی سال‌ها نیز به طور اتفاقی فلامینگو، پلیکان و قو، بوتیمار و بوتیمار کوچک از جمله پرندگانی هستند که در این زیستگاه دیده می‌شوند.

همچنین از گونه‌های عمده ماهیان تالاب نیز می‌توان به عروس ماهی، سیاه ماهی، سفید کولی، زردک و سس ماهی اشاره کرد.

وضعیت بحرانی تالاب

بررسی‌ها نشان می‌دهد  به دلیل خشکسالی تالاب تقریبا خشک و ورودی آب آن نیز با افت شدید روبه‌رو است.  این در حالی است که نبود آب لازم در تالاب مساوی با مرگ گونه‌های زیست‌محیطی این اکوسیستم است و این امر هم اکنون نیز به مرگ و تلف شدن تعداد زیادی از ماهیان تالاب  منجر شده‌اند.

کارشناسان معتقدند خشکسالی و کم آب شدن تالاب تنها حیات جانداران و گونه‌های گیاهی تالاب را به خطر نمی‌اندازد، بلکه حیات پرندگان کنارآبزی وابسته به اکوسیستم منطقه و آبزیان دیگر نیز که شامل لاک‌پشت‌ها و دیگر موجودات است در معرض نابودی قرار می‌گیرند.

بر اساس بررسی‌های انجام شده، هر ساله با شروع باران‌های پاییزی و سرد شدن هوا، پرندگان زیادی از شمال دریای مازندران به این زیست‌بوم می‌آیند و در صورت مساعد بودن شرایط و اعتدال هوا، بیشتر این پرندگان زمستان را در این تالاب می‌گذرانند.

اما در صورتی که بارندگی همچنان نامساعد باشد و باران حیات دوباره‌ای به تالاب نبخشد و امسال هیچ پرنده مهاجری به این تالاب نیاید، احیای مجدد تالاب کار  دشواری است.

مدیر کل محیط زیست استان کرمانشاه درخصوص فاجعه زیست محیطی تالاب هشیلان، ضمن اظهار تاسف از این رخداد که ناشی از کم آبی و خشکسالی سال جاری است، اعلام کرد:‌ متاسفانه خشک شدن این تالاب ضمن این‌که یکی از جاذبه‌های گردشگری استان را از ما گرفت به مرگ و میر آبزیان این تالاب منجر شد.

حمیدرضا صمدزاده گفت: برای این‌که بتوانیم حیات را به آبزیانی که هنوز امید زنده ماندن آنها وجود دارد برگردانیم تصمیم گرفتیم با هماهنگی سازمان جهاد کشاورزی استان آب یکی از چاه‌های منطقه را در این تالاب پمپاژ کنیم، شاید کمی از عمق فاجعه کاسته شود.

وی با اشاره به عوارض سوء خشکسالی در زیستگاه‌های جانوری و گیاهی حفاظت شده،‌ افزود: هم‌اکنون منطقه حفاظت شده قراویز در دشتهای شهرستان سرپل ذهاب با گونه‌های جانوری مانند آهو، شغال، گرگ، روباه و خرگوش بر اثر خشکیده شدن تدریجی آبشخورهای آن در آستانه فاجعه‌ای مشابه است.

هشیلان در انتظار باران

روزی هشیلان علاوه بر آن که برای حیات وحش حیات بخش بود، برای سفره‌های آب زیرزمینی اطراف خود نیز کشاورزی پررونقی را برای ساکنان روستاهای همسایه فراهم کرده بود.

اما امروز هشیلان چهره دیگری دارد و در اندیشه‌ای ناباورانه شاهد مرگ تدریجی تمام زیستمندان خود است.

تالاب هشیلان یکی از  بوم‌سازگان‌های زیبای غرب کشور محسوب می‌شود که می‌توانست ارزش‌های زیادی در بخش گردشگری به همراه داشته باشد.

برخی کارشناسان استفاده کمتر از سفره‌های زیرزمینی منطقه و صرفه‌جویی مردم در مصرف آب را  عاملی برای کمک به حیات دوباره این تالاب می‌دانند اما این در حالی است که شرایط  تبخیر آب تالاب نیز نباید افزایش یابد تا  تالاب زنده بماند.

خشک شدن تعداد زیادی از چشمه‌های جوشان این تالاب بر اثر خشکسالی، وجود چاه عمیق در زمین‌های اطراف و بهره‌برداری از آب تالاب از سوی کشاورزان از دیگر دلایلی است که کارشناسان برای خشک شدن این تالاب برمی‌شمارند.

از سوی دیگر، کاهش جریان آب‌های سطحی در رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها، عموما سبب کشتار آبزیان، افت سطح دستیابی به آب‌های زیرزمینی و چشمه‌ها، پژمرده شدن گیاهان منطقه، نابودی خاک‌های حاصلخیز، رشد نکردن محصولات کشاورزی، نابودی گیاهان مرتعی، رشد علف‌های هرز، کثرت حشرات و اختلال در بذرپاشی طبیعی گیاهان را در پی خواهد داشت.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه در زمینه میزان خسارت وارده به تالاب هشیلان نیز می‌گوید:‌ میزان خسارت وارده مشخص نیست. حتی ممکن است با این وضعیت تمامی جانداران تالاب نابود شوند؛ اما مساله‌ای که هم‌اکنون محرز است، مرگ و میر تعداد بسیار زیادی از آبزیان، از بین رفتن حجم بالایی از گیاهان و کوچ پستانداران، دوزیستان و پرندگان ساکن تالاب است.

وی می‌افزاید: هشیلان از تعداد زیادی جزایر گیاهی شناور به وجود آمده است که در نوع خود بی‌نظیر هستند؛ ولی متاسفانه این جزایر هم‌اکنون حیات خود را از دست داده‌اند.

صمدزاده ادامه می‌دهد: در هشیلان بسیاری از پستانداران مانند سگ آبی، کفتار، گرگ و خرگوش زندگی می‌کردند که به دلیل از بین رفتن منابع غذایی‌شان قلمرو خود را تغییر دادند. همچنین پرندگان نادر و متعددی برای زادآوری و لانه‌سازی تالاب را به عنوان زیستگاه خود انتخاب کرده بودند که با وضعیت بحرانی اخیر تالاب را ترک کردند.

حمیدرضا صمدزاده از بالا رفتن آمار مرگ و میر جاده‌ای حیوانات خبر می‌دهد و می‌گوید: مهم‌ترین خطری که جانداران مهاجر را تهدید می‌کند خودروهایی هستند که بدون توجه به حیوانات در حال عبور از جاده حرکت می‌کنند، همچنین شکارچیان نیز می‌توانند خطر مهمی برای آنان باشند.

مدیر اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه از تمهیداتی که برای نجات دادن تالاب اندیشیده شده است، نام می‌برد و خاطرنشان می‌کند: چندین موتور آب برای جلوگیری از خشک شدن 10 هکتار جنگل اطراف تالاب تعبیه شده است. علاوه بر آن، استفاده از تانکرهای سیار عملیات آبرسانی به این جنگل‌ها در حال انجام است.

به گفته وی حوضچه‌هایی نیز طراحی شده است که تعداد زیادی آبزی را در آنها جای داده‌ایم تا بقای آنها حفظ شود.

صمدزاده تاکید می‌کند: متاسفانه برای حیات همه آبزیان تالاب به میزان متنابهی آب نیاز است که تهیه آن دور از دسترس است و در عمل امکان‌پذیر نیست.

وی با ابراز امیدواری درخصوص حفظ رطوبت نسبی خاک می‌گوید: گیاهان و دوزیستانی که به درون خاک پناه برده‌اند، به حیات خود ادامه خواهند داد.

صمدزاده از مردم درخواست می‌کند از بریدن نی‌ها و ساقه‌های نیلوفر و دیگر گیاهان تالاب اجتناب ورزند، در غیر این صورت ممکن است هشیلان دیگر شاهد حضور چنین گیاهانی در خود نباشد.

حمیده سادات هاشمی‌