تأملی در تاثیر کتاب‌های مقدس بر شعر

بنابراین، نگرش آیینی و توجه آدمی به رازها و پیام‌های آسمانی که اغلب در قالب متن‌های مقدس و آسمانی به انسان‌ها می‌رسید، سرانجام در چشم‌انداز نوعی از ادبیات و در ژانرهای گوناگون، راه خود را به سوی باورهای ذهنی روزبه‌روز هموارتر کرد؛ به طوری که بخشی از ادبیات معاصر، ریشه در همان کهن الگوهایی دارد که خاستگاه آن در ادیان و پیام‌های آیینی بود.

از همان روزگاران نخستین، انسان‌ها در نشان دادن قداست و یگانگی پیامبران به کمک رنگ‌ها، نقش‌ها و خطوط، به بازنمایی و بازگویی و چه بسا رابطه خود با آسمان به سمت قالب‌های ادبی و هنری روی آوردند و از متن‌های مقدس به سود یافته‌ها و گفته‌های خود سود بردند. پس سابقه و تاثیر تاریخی متن‌های مقدس برمی‌گردد به وسعت دانش و خردورزی انسان در فضاهای تاریخی و باستانی و این همه، خود همانا فرصتی برای یکی شدن فضاهای مشترک انسان و آسمان که واسطه فرهنگی آن ادیان و متن‌های آیینی بوده‌اند. در فضای چنین رویکردی، در ایران نیز بهره‌گیری از فضاهای آیینی و متن‌های مقدس از روزگار زرتشت تا ظهور اسلام، به طور گسترده‌ای در آثار فرهنگی و ادبی دیده می‌شود.

بویژه در قرون اولیه اسلام، نویسندگان و تاریخ‌نگاران و شاعران هرکدام با توجه به شرایط زمانه به بازاندیشی و بازنویسی افسانه‌ها و قصه‌‌ها و همچنین واقعیت‌های تاریخی روزگار خود می‌پرداختند که هرکدام از آنها با رنگ و بوی نگرش‌های مذهبی و آیینی همراه شد و در این میان، سهم شعر و شاعران بیش از همه اهالی قلم بوده است.

از روزگار فردوسی تا امروز، شاعران، جهان پیرامون خود را در پیوند با نگرشی هستی‌شناسانه رقم زده و با زبان و نگاهی آیینی، وقایع، شخصیت‌ها، جنگ‌ها و حضور نحله‌های فکری، بخصوص بازتاب مقوله عرفان را به زیباترین شکل و زبان به نمایش گذاشته‌اند. این همه خود تاثیر پذیری و بازتاب نگرش‌های آیینی و بهره‌گیری از قصه‌ها و داستان‌هایی بود ‌که در قالب پیام‌ها و نگاه‌های آسمانی انسان به طبیعت و تاریخ بوده و هست.

 نمونه‌های درخشان از این دریافت‌های آیینی بویژه به جهان اسلام در فضاهای شاعرانِگی شعر شاعرانی همچون مولوی، حافظ، سنایی، عطار، جامی و... دیده می‌شود که هرکدام در اشاعه شعر عرفانی و به مدد و نگاه‌های دینی و آیینی توانسته‌اند از چشم‌انداز آثار و اقوال مقدس، آثار ادبی درخشانی را به روزگاران پس از خود عرضه کنند.

گفتنی است امروز هم ‌در فضاهای فرهنگی و ادبی بخصوص در شعر نیز می‌توان قصه‌ها و خطابه‌های آیینی فراوانی در قالب غزل و قصیده و حتی شعر نو خواند و شنید که با باورهای آسمانی مردم این زمانه همراه است.

به گمان من، کتاب‌های مقدس همچون قرآن، تورات، انجیل و زبور که با نوعی از ادبیات روشمند همراهند و اغلب از ایجاز و زبان پالوده‌ای نیز برخوردارند، هریک می‌تواند دستمایه مضامینی باشند برای بازاندیشی و بازنویسی شاعران و متفکران این روزگار. بی‌شک ادبیات آیینی در بهره‌گیری از قالب‌هایی از این دست می‌تواند دانش و نگاه بشری را در پیوند با بسیاری از نحله‌های آیینی در همه زمان‌ها و مکان‌ها به ارمغان آورد.

محمود معتقدی‌
منبع:ایکنا