در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
دلایل بروز حسادت در گفتگو با دکتر فربد فدایی: روانپزشک
خانواده در عدم شکلگیری حسادت موثر است
شاید همه ما، نشانههایی از حس ناخوشایند حسادت را در زندگیمان دیده باشیم. وقتی رفتارهایمان خواسته و ناخواسته رنگ و بوی حسد به خود میگیرند، آن وقت خیلی از ارتباطات ما، تحت تاثیر همین حس، خدشهدار می شوند. حتی آنطور که دکتر «فربد فدایی» روانپزشک، دانشیار و عضو هیات علمی دانشگاه بهزیستی و توانبخشی میگوید، حسادت ناشی از برآورده نشدن نیازهای مادی معنوی، موجب خشونت رفتاری و جرمزایی میشود.
او اعتقاد دارد: «حسادت ویژگی رفتاری و شخصیتی ارثی نیست و در نتیجه با ایجاد و اجرای راهکارهای مناسب در خانواده و اجتماع میتوان مانع پیشرفت و حتی بروز آن شد». به هر حال آنچه میخوانید، بخشی از گفتگوی ما با دکتر فدایی درباره چرایی ایجاد حس حسادت و راهکارهای رفع و پیشگیری از آن است. گفتگویی که در طول آن بارها و بارها دکتر فدایی به لزوم رفتار مناسب خانواده و شکل درست اجتماع جهت پیشگیری از بروز این نوع رفتارها، اشاره میکند.
ریشههای بروز حسادت چیست؟
ریشههای اصلی و حقیقی حسادت معمولا از کودکی آغاز میشود. اما در کل باید توجه داشت که حسادت از ویژگیهای رفتاری ارثی مثل برونگرایی و درونگرایی، تنوعطلبی و قناعت، ماجراجویی و گوشهگیری و ... نیست بلکه رفتاری است که در نتیجه برخورد فرد با افراد دیگر و اجتماع حاصل میشود. در تعریف کلی میتوان گفت حسادت رفتاری است که در نتیجه برآورده نشدن نیازها بروز میکند.
این نیازها میتوانند نیازهای برآورده نشده معنوی و مادی را دربرگیرند؟
دقیقا همینطور است. در سن خیلی کم معمولا حسادت بهدلیل نیازهای برآورده نشده معنوی عاطفی ایجاد میشود. اما هر چه سن کودک و فرد بیشتر شد دلایل مادی هم در این جریان دخیل میشوند. یعنی وقتی فرد وارد اجتماع شد، درکی از امکانات اجتماعی، اقتصادی، رفاهی و ... پیدا کرد، بعد میتواند نیاز برآورده نشده مادی داشته باشد.
یعنی بروز حسادت ناشی از کمبود معنوی همیشه در کودکی شکل میگیرد؟
نه. اما وقتی کودکی با تولد بچهای دیگر در خانواده مواجه میشود، معمولا بشدت ضربه میخورد. چون این کودک جایگاه یکتای خود را در خطر میبیند، احساس عدم امنیت میکند، مقام خود را تهدید شده حس میکند و به دلیل سهیم شدن در بهرهمندی از عواطف خانوادگی با کس دیگر، سعی در رقابت و به دستآوردن جایگاه سابق دارد. معمولا این رقابت به شکل منفی و در نتیجه بروز رفتار حسادتآمیز، خودش را نشان میدهد. به هر حال کمبودهای عاطفی از همین جا باعث حسادت میشود. اما خیلی وقتها در سنین بالا هم، توجه یکی از زوجین به فرد دیگر حتی فرزند، باعث حسادت طرف مقابل میشود و...
آقای دکتر! در مورد کودکان، آیا تنها والدین در بروز حسادت عاطفی موثرند یا بقیه افراد فامیل هم میتوانند تاثیرگذار باشند؟
تمام افرادی که کودک با آنها سر و کار دارد، میتوانند در بروز این حس دخیل باشند. به طور مثال اعضای فامیل، خصوصا کسانی که توجه و مهرورزیشان برای کودک مهم است، به دلیل ویژگیهای ظاهری، هوشی، شیرین زبانی و... به یکی از کودکان خانواده توجه بیشتری کنند، همین میتواند پایهگذار حسادت عاطفی شود. یعنی نیازهای برآورده نشده عاطفی و احساسات دریافت نشده در زمان لازم، باعث حسدورزی نسبت به دیگری میشود.
شما در گفتههایتان به نیازهای برآورده نشده اجتماعی اشاره کردید؟
بله. فرض کنید کودک قدری بزرگتر و به گروه همسالان وارد شده، میتواند تفاوتهای موجود در لباس، اسباببازی، اطاق، خانه و به طور کلی امکانات دراختیار اطرافیانش را با خود تشخیص دهد. در این شرایط کمبودها خودش را نشان میدهد و در صورت برطرف نشدن نیاز یا توجیه نشدن کودک به شکل کاملا منطقی، امکان بروز حسادت ناشی از نیاز برآورده نشده اجتماعی را داریم.
یعنی این حس همیشه ناشی از کمبود و ضعف اقتصادی است یا میتواند به جایگاه اجتماعی فرهنگی خانوادهها و... هم بازگردد؟
خب میتواند هم فرهنگی و هم اقتصادی باشد. همه این عوامل تاثیر گذارند.
آقای فدایی! این حس حسادت ایجاد شده تا چه اندازه در بروز رفتارهای ناهنجار اجتماعی اخلاقی در کودک و نوجوان دخیل است؟
خب این بروز ناهنجاری رفتاری به خیلی عوامل و شدت حسادت بستگی دارد. اما ما در نتیجه حسادت میتوانیم شاهد شکلگیری خشونت کلامی فیزیکی، پرخاشگری، تندخویی و کینه و... باشیم.
چه عواملی در میزان بروز حسادت و نتایج آن تاثیر دارند؟ مثلا سن و سال، جنسیت، ویژگیهای شخصیتی روی این قضیه تاثیرگذار است؟
طبق آمارهای بهدستآمده از پژوهشها، پسرها در کلیه سنین، در نتیجه بروز حسادت حالا به دلایل عاطفی یا اقتصادی و فرهنگی، دست به خشونت میزنند، اما دختران دچار افسردگی میشوند. چون معمولا زنان به جای بروز خشونت و ابراز آن به جامعه، آن را به سوی خود برمیگردانند. البته این بازگشت خشم به خود ناشی از عرف و قوانین اجتماعی رفتاری تعریف شده در اجتماع برای زنان است. یعنی این رفتار و نتیجه حسادت میتواند در جوامع دیگر شکل دیگری به خود بگیرد و این افسردگی مربوط به جامعه ایرانی و کلا جوامع سنتی شبیه به ما هست.
این خشم و خشونت در سنین مختلف و با توجه به ویژگیهای رفتاری چقدر تغییر میکند؟
تا حدی متفاوت میشود. بحث جنسیت را که بررسی کردیم. درباره سن هم، خب با افزایش سن و از بین نرفتن دلایل بروز حسادت، این حس شدت میگیرد. وقتی حسادت و خشم ناشی از آن در سنین نوجوانی و جوانی در مردها (برای جامعه ما) بروز میکند، میتوانیم رفتارهای ناهنجار زیادی را ببینیم، تخریب اموال عمومی، آزار رساندن به دیگران، هتاکی، تظاهراتهای بعد از مسابقات، تخریب شخصیت دیگران و... ازجمله این رفتارها هستند. حالا افراد برونگرا، اجتماعی، تنوع طلب و... بیشتر خشونت را بروز میدهند در حالی که طیف رفتاری درونگرا، گوشهگیر، ترسو و... مسائل را به خودشان برمیگردانند. هرچند در این شکل هم امکان بروز رفتار ناهنجار ناگهانی هست.
در کودکی چطور؟
کودکان هم میتوانند آسیبرسان باشند. کودکانی که روی دیوارهای مدارس و مهد نقاشی میکنند، خواهر یا برادر کوچکترشان را آزار میدهند، در جمع همسایگان پرخاشگری و کینهورزی میکنند و... میتوانند نتیجه حسد را بروز دهند. البته اینها در اکثر مواقع مربوط به پسران است که رفتارهای بیرونی دارند و دختران کوچک در اکثر مواقع خجالتی و گوشهگیر میشوند.
این طور که شما میگویید این حسادت میتواند به کینه، تنفر و در نهایت رفتارهای ضداجتماع و ناهنجار بدل شود.
بله همین طور است.
آقای دکتر! برای مقابله با بروز این رفتارها چه باید کرد؟
در لحظه اول باید به این نکته توجه داشت که فرد حسود، آدم بدی نیست، شخصی است که در مواجهه با برآورده نشدن نیاز از هر جهت، تبعیض و اختلافات فاحش رفتاری و اجتماعی، دچار نوعی از رفتار میشود. از سوی دیگر به طور معمول تقریبا تنها افراد مسن قادر به کنترل حس حسادتشان هستند.
ایمان افراد هم در این قضیه و کنترل آن موثر است؟
بله. چون افراد طبق دستورات دینی از حسدورزی منع شدهاند.
در مورد راهکارهای مقابله با بروز حسادت صحبت میکردید...
بهنظر من و کلا طبق علوم روانشناسی خانوادهها بسیار در مقابله با بروز حسادت موثرند. آنها میتوانند با ارضای نیازهای عاطفی فرزندانشان، مانع ایجاد کمبودهای عاطفی و نیازهای معنوی برآورده نشده، شوند. در تمام شرایط و در هر موقعیت، حتی در زمانی که کودک دچار کمبودهایی هم باشد، نباید محبت بیدریغ را از او گرفت. این محبت بیدریغ و عواطف او را در برابر خیلی از آسیبها، محفوظ نگه میدارد.
این عواطف میتواند در زمان وجود کمبودهای اجتماعی و اقتصادی هم تاثیرگذار باشند؟
صددرصد همین طور است. اصلا باید توجه داشت که گاهی خانوادهها با رفتار و روش مناسب حتی در زمان کمبود اقتصادی، فرزندان بهتری تربیت میکنند. از سوی دیگر خانوادهها در زمان نبود امکانات رفاهی اقتصادی و ... باید امیدوار باشند و روحیه امیدواری و تلاش را در خانواده و فرزندانشان پرورش دهند. ما یک ضربالمثل خوب در زبان فارسی داریم که میگوید «از تو حرکت، از خدا برکت» این جمله در هر شرایطی باید سر لوحه فعالیتها باشد.
آموزش و پرورش و کلا مسوولان مدارس هم در این قضیه و جلوگیری از آن دخیلند؟
البته. مربیها و معلمان باید دقت کنند که بین شاگردانشان به هر دلیل از شکل ظاهری گرفته تا رفتارهای اجتماعی، طبقه اجتماعی، وضع اقتصادی، هوش و ... تبعیض قائل نشوند.
اجتماع چطور میتواند با این رفتار مبارزه کند؟
مسوولان جامعه باید سعی کنند که شرایط یکسان رفاهی برای مردم ایجاد کنند، فاصله طبقاتی کم شود و همه از امکانات تفریحی، آموزشی، ورزشی و ... بهرهمند باشند و البته اینها در کنار امکانات رفاهی زندگی قرار گیرد. اما مهمترین نکته تحلیل و ریشهیابی دلیل حسادت در فرد و از بین بردن دلیل بروز رفتار است. در ضمن در شرایط بحرانی که حسدورزی با ناهنجاریهای رفتاری دیگر همراه میشود، باید به درمانگر مراجعه کرد.
حدیث ضابطی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
