خشکسالی، هیولایی که امنیت غذایی را به خطر میاندازد
وقتی اولین حرف آبادانی میخشکد
وقتی برای سرگرمی و تفریح با خانواده به کنار سدی در نزدیکی محل زندگی خود رفتهاید و قصد دارید مدت زمانی را همراه با خانواده در آبوهوای زیبای پشت سد سپری کنید، چیزی که ذهنتان را آزار میدهد پایینتر بودن بیش از حد آب دریاچه پشت سد نسبت به سالهای گذشته است. این تصویر، اولین تصویری است که از خشکسالی در ذهن ما نقش میبندد و بعد از کمی فکر، اوج فاجعه آزارمان میدهد.
حتی یک لحظه را هم نمیتوانیم تصور کنیم که نان کمیاب شود، یا سبزیها و میوههای معمول را نتوانیم براحتی از بازار تهیه کنیم. اما چرا خشکسالی پیامدهای غیرقابل تصوری در کشاورزی و به دنبال آن امنیت غذایی کشور دارد؟ با ما همراه باشید.
زمانی که خشکسالی آغاز میشود، بخش کشاورزی به دلیل وابستگی بیش از حد به ذخیره رطوبتی خاک، معمولا نخستین بخشی است که تحت تاثیر قرار میگیرد.
طی دورههای ممتد خشکی چنانچه کمبود بارش ادامه پیدا کند، رطوبت خاک بسرعت تخلیه میشود. در این صورت اتکای مردم به سایر منابع آبی باید تاثیرات این کمبود را برطرف کند. مثلا آنهایی که متکی به منابع آبهای سطحی (نظیر مخازن و دریاچهها) و آبهای زیرزمینی هستند، معمولا دیرتر از سایرین تحت تاثیر قرار میگیرند.
زمانی که بارش به حالت نرمال برمیگردد و شرایط خشکسالی از نظر هواشناسی پایان میپذیرد، تا زمان احیای مجدد منابع آبهای سطحی و زیرسطحی پیامدهای سوء این پدیده ادامه پیدا میکند.
در ابتدا ذخایر رطوبت خاک و به دنبال آن جریانهای سطحی، مخازن و دریاچهها و آبهای زیرزمینی جایگزین میشود.
خشکسالی چیز عجیبی نیست!
خشکسالی حالتی طبیعی و متاثر از اقلیم است. گرچه بسیاری به اشتباه آن را واقعهای تصادفی و نادر میپندارند. این پدیده تقریبا در تمامی مناطق اقلیمی رخ میدهد، گرچه مشخصات آن از یک منطقه به منطقه دیگر کاملا تفاوت میکند. خشکسالی یک اختلال موقتی است و با خشکی تفاوت دارد چرا که خشکی صرفا محدود به مناطقی با بارندگی اندک و حالتی دائمی از اقلیم است.
خشکسالی جزو بلایای طبیعی نامحسوس است و گرچه تعاریف متفاوتی برای این پدیده ارائه شده، اما در کل حاصل کمبود بارش طی یک دوره ممتد زمانی معمولا یک فصل یا بیشتر است. این کمبود منجر به نقصان آب برای برخی فعالیتها، گروهها یا یک بخش زیستمحیطی میشود.
بهعلاوه این پدیده با زمان (فصل اصلی وقوع این پدیده، تاخیر در شروع فصل بارانی، وقوع بارش در ارتباط با مراحل اصلی رشد گیاه) و نیز موثر بودن بارشها (شدت، بارش، تعداد رخدادهای بارندگی) مرتبط است.
سایر فاکتورهای اقلیمی نظیر دمای بالا، باد شدید و رطوبت نسبی پایینتر غالبا در بسیاری از نقاط جهان با این پدیده همراه شده و میتوانند به طرز قابل ملاحظه بر شدت آن بیفزایند.
تغییر نحوه استفاده از اراضی هم یکی از راههایی است که طی آن فعالیتهای بشر، فراوانی پدیده کمآبی را حتی بدون آنکه تغییری در وقوع خشکسالیهای هواشناسی مشاهده شده باشد، تغییر میدهد.
خشکسالی و کمبود بارش
نزولات جوی از باران و برف گرفته تا مه و تگرگ هر کدام به نحوی میتواند کشاورزی و به تبع آن محصولات تولیدی مزارع را تحتالشعاع خود قرار دهد. معمولا وقتی باران میبارد، اتفاق چندانی در شهرها نمیافتد مگر اینکه در بعضی قسمتها به خاطر جدولکشیهای نادرست یا آسفالت خیابان آب جویها به سطح خیابانها جاری میشود و تازه اینجاست که شهرنشینان به جای خوشحال شدن از بارندگی دچار دردسر میشوند. اما بعضی محصولات کشاورزی هستند که به همین بارانهای بهاره متکی هستند. باران میتواند از افت سطح آبهای زیرزمینی جلوگیری کند.
بارندگیای که در چند روز از روزهای بهاری آغاز امسال شکل گرفت، باعث شد مراتع تا چندهفتهای از خطر نابودی در امان بمانند و دوباره احیا شوند.
هر چند به نظر میرسد اینگونه بارندگیهای گاه و بیگاه نتواند کمک موثری به مساله آبیاری گیاهان بکند، اما چنانچه رطوبت خاک فوقانی برای نیازهای مراحل اولیه رشد کافی باشد کمبودهای رطوبتی در لایههای زیرین خاک در صورت تامین نیازهای آبی گیاه بهوسیله بارندگی یا آبیاری بر عملکرد نهایی گیاه تاثیر زیادی نخواهد داشت.
علاوه بر تمام این مسائل، باید دانست که در سالهای خشکسالی غیر از خطر کمبود آب خطر دیگری هم گیاهان را تهدید میکند و آن افزایش سطح تبخیر از سطح زمین است. یعنی با وجود آب کافی، مزارع نمیتوانند تا حد مطلوبی از آب موجود استفاده کنند.
چاههای آبی
ضمن خشکسالی، چاههای آبی هم خشک میشوند و این مساله به طور مستقیم به پایین بودن سطح آبهای زیرزمینی برمیگردد. این خشکی در دیواره سدها به طور مشخص قابل دیدن است، اما کسی نمیداند وقتی شلنگ آب را برای آب دادن به گلدانهای حیاط در دست گرفته، درست جایی در زیر زمین، خشکی، درست مثل ماری با حرکتهایی خزنده تا مرز چاهها نفوذ میکند و آبها را میخشکاند. تنها راهی که معمولا سفرههای آب زیرزمینی میتوانند از آن تغذیه کنند و همیشه سر پر باشند، همین نزولات جوی است.
اما چیزی که عجیب است، اینکه با وجود برف و باران بسیار شدید و کاهش دمای ناگهانی در زمستان سال گذشته، سفرههای آب زیرزمینی نتوانستهاند ذخایر خود را برای سال جاری تامین کنند.
شاید علت اصلی در روان شدن آب و عدم ورود به خاک در حین جاری شدن سیلابها باشد و علت اصلی این سیلابها و جریان شدید رودخانهها هم چیزی نیست جز فرسایش شدید مناطق مختلف مراتع، بیابانها و جنگلها که آن هم به دست خود ما اتفاق افتاده است.
ممکن است اثرات خشکسالی در بخش کشاورزی به دلیل وابستگی آن به رطوبت خاک سریعا از بین برود؛ اما در سایر بخشها که متکی به ذخایر سطحی یا زیرسطحی آب هستند تا ماهها یا حتی سالها طول بکشد.
استفادهکنندگان از آبهای زیرزمینی که معمولا آخرین افرادی هستند که به هنگام بروز خشکسالی تحت تاثیر آن قرار میگیرند، دیرتر از سایرین بازگشت به وضعیت عادی سطح آب زیرزمینی را تجربه میکنند.
خشکسالی میزان گوشت را هم تهدید میکند
مراتع از جمله مهمترین موضوعات در بحث تولید دام هستند. گوشتی که ما در شهرها مصرف میکنیم، به طرز انکارناپذیری به سطح علوفه در مراتع بستگی دارد. این روزها مراتع به دلیل خشکسالی فاقد پوشش گیاهی است و این فقر پوشش گیاهی موجب افزایش آفت ملخ در منطقه میشود. بارندگیهای پراکنده بهاری بیشتر در احیای مراتع موثر است.
جوانههایی که خشک میشوند
کمبود رطوبت در لایههای فوقانی خاک به هنگام کاشت میتواند باعث تاخیر جوانهزنی شود که موجب کاهش تراکم بوته در هکتار و نقصان عملکرد نهایی گردد. خشکسالی کشاورزی پیچیدگی خاصی دارد. اثرات آن خیلی وسیع است و نه تنها به اهمیت، زمان وقوع، طول دوره آن، توالی کاهش بارندگی، بلکه به واکنش متفاوت تیپهای مختلف خاک، نباتات زراعی و جانوران به تنش رطوبتی نیز بستگی دارد. با مدیریت مناسب میتوان اثرات سوء طیف وسیعی از خشکسالیها را کاهش داد.
پیشبینی و طراحی مدل
در سالهای اخیر با توجه به رشد روزافزون جمعیت، تخریب خاک، کاهش منابع آب و سناریوهای متعدد ارائه شده برای تغییر اقلیم، کشاورزی پایدار جایگاه خاصی در تحقیقات پیداکرده است. از آنجا که کشاورزی یک فعالیت مرتبط با اقلیم بوده و بر اساس اطلاعات هواشناسی سالهای گذشته خشکی اول فصل رشد و خشکی اواخر دوره رشد گیاهان زراعی در بیشتر مناطق دیم به کرات اتفاق میافتد بنابراین، نقش سیستم پیشآگاهی در کشاورزی پایدار خیلی مهم است. هر چند که در ایران، ارگانهای زیادی مسوولیت مدیریت خشکسالی را عهدهدار هستند، اما پیشبینی وقوع خشکسالی در مراحل مختلف دوره رشد گیاهی هنوز پیشرفت شایانی نکرده است.
راهحلی هم وجود دارد؟
این پدیده جزو بلایای طبیعی است و راهی برای جلوگیری از آن وجود ندارد، اما میتوان با اقداماتی از میزان خسارت کم کرد. ایران به دلیل برخورداری از شرایط ویژه جغرافیایی و اقلیمی، از مناطق مستعد بروز خشکسالی است و به همین علت پژوهش در زمینه جنبههای مختلف خشکسالی در کشور، از اهمیت بسیاری برخوردار دارد.
دو فرآیند تغییر اقلیم و جهانگرمایی که کره زمین با آن روبهرو شده است، فرکانس وقوع، شدت و گستره خشکسالیها را در کشور تغییر خواهد داد.
از سوی دیگر افزایش جمعیت در کنار افزایش رفاه اجتماعی نیاز به آب را در کشور افزایش خواهد داد. برنامههای اصلاح نژاد و شناسایی و معرفی ارقام مقاوم به خشکی، اعمال مدیریت خاک و حفظ رطوبت آن (اجرای روشهای حداقل شخم، اعمال تناوب زراعی و غیره)، آبیاری تکمیلی، جمعآوری و استحصال آب باران، پهنهبندی اگرواکولوژی کشاورزی و تشکیل کمیته ملی خشکی و خشکسالی در وزارت جهاد کشاورزی و فعالیتهایی در خصوص کشاورزی پایدار نیز میتواند از جمله راهکارها در این زمینه باشد.
متخصصان چه میکنند؟
متخصصان کشاورزی در چنین شرایطی مجموعهای از عوامل را برای جلوگیری از خسارتهای جبرانناپذیر خشکسالی ارائه میدهند که از جمله مهمترین آنها مهار سیلابهاست و از طرفی به نظر میرسد باید از روند روبه رشد فرسایش در کوهها، تپهها و جنگلها جلوگیری شود تا سیلابها فرصت بیشتری را برای نفوذ به داخل خاک و پر کردن سفرههای زیرزمینی پیدا کنند.
از طرف دیگر محققان با بررسی گونههای مقاوم به خشکی، ژنهای این گونهها را به گونههای غیرمقاوم با عملکرد بالا، وارد میکنند تا نه تنها گیاهانی با مقاومت به خشکی بالا به وجود آیند، بلکه عملکرد و تولیدات قابل قبولی را هم در دست داشته باشند.
از طرفی متخصصان کشاورزی در زمینه کنترل آفات زراعی ژنهای مقاوم به آفات را طی بررسیهای چندین و چند ساله وارد گیاهان ضعیفتر میکنند تا به این ترتیب از درصد خسارت وارده به این گیاهان هم بکاهند.
خسارتهای خشکسالی در ایران
خشکسالی در سالهای 79 - 1378 و 80 -1379، 18 استان کشور را دچار بحران آب کرد و سبب وارد آمدن خسارات زیادی به بخش کشاورزی شد.
بیشترین شدت خشکسالی و میزان خسارت در استانهای خراسان، فارس، کرمان و سیستان و بلوچستان روی داد. بر اساس گزارشهای منتشر شده، منابع ذخیره آبی کشور در سال 1380 تا 45 درصد نسبت به نرمال اقلیمی کاهش پیدا کرد. خشک شدن دریاچه بزرگ هامون، کم آب شدن برخی دریاچههای دیگر و مرگومیر آبزیان در این سالها از پیامدهای زیستمحیطی این خشکسالی در کشور بود.
میزان خسارت مالی ناشی از این دوره خشکسالی بر کشاورزی و دامپروری کشور بیش از 2/5 میلیارد دلار برآورد شده است.
عاصفه الهوردی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
