بررسی عملکرد سکانداران مجلس هفتم‌

برخی نمایندگان مجلس هفتم به دنبال تثبیت هیات‌رئیسه فعلی در مجلس آینده هستند و از طرفی آنان که به عملکرد هیات‌رئیسه مجلس هفتم انتقاد دارند، امیدوارانه چشم به ریاست دیگری دوخته‌اند تا به گفته خودشان سکانداران جدید مجلس این قوه را از دولت‌گرایی پارلمانی دور کرده و در مسیر اصلی آن که قانونگذاری و نظارت بر اجرای قوانین است، قرار دهند.

در این میان با نگاهی به عملکرد هیات‌رئیسه مجلس هفتم جدای از نگاه به عملکرد چهار ساله این دوره از مجلس شورای اسلامی شاید بتوان بر اهمیت نقش تک‌تک اعضای هیات‌رئیسه مجلس و در راس آن رئیس مجلس پی برد.

در طول 4 سال عمر مجلس، ترکیب اعضای هیات‌رئیسه تنها در یک خصوص تغییر کرد و پیامد آن تغییر نیز نزدیکی به دولت بود، به طوری که یکی از اعضای هیات‌رئیسه با سمت معاون پارلمانی دولت از مجلس رفت و نماینده دیگری جای او را گرفت.

با آن که در سالروز آغاز به کار مجلس در هر سال انتخابات هیات‌رئیسه برگزار می‌شد، اما اعضای هیات‌رئیسه مجددا انتخاب می‌شدند. جالب آن که پیش از برگزاری هر انتخابات مخصوصا در 2 سال پایانی، در زمان نزدیک به انتخابات هیات‌رئیسه انتقادات به شیوه عملکرد این هیات بالا می‌گرفت، اما در نهایت رایزنی‌ها به سمتی می‌رفت که اعضای هیات را مجددا در جایگاه خود ابقا می‌کرد.

در یک نمای کلی از هیات‌رئیسه مجلس می‌توان به وظیفه حفاظت از شان و اقتدار مجلس اشاره کرد؛ وظیفه‌ای که باقی وظایف هیات‌رئیسه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

آنچه انتقاد و گاه اعتراض نمایندگان مجلس را نسبت به شیوه عملکرد هیات‌رئیسه در پی داشت، عدم واکنش اعضای این هیات در خصوص تذکرات و سوالات نمایندگان از مسوولان اجرایی بود.

به طوری که در مجلس مرسوم شده بود رئیس مجلس در دقایق آغازین جلسه علنی فهرست بلندبالایی از تذکرات مکتوب نمایندگان به مسوولان اجرایی را قرائت کند، در حالی که از سوی وزرا و مسوولان اجرایی در دولت هیچ واکنشی صورت نمی‌گرفت و این موضوع باعث می‌شد نمایندگان تذکر دهند و همواره حفاظت از این جایگاه را در تذکرات شفاهی خود به رئیس مجلس یادآور شوند.

بی‌اعتنایی وزرا به خروارها تذکر نسبت به امور اجرایی و خدماتی که نیازهای روزانه مردم را نیز شامل می‌شد، انتقاد نمایندگان از یک‌سو به اعضای کابینه و از سوی دیگر به هیات‌رئیسه مجلس را در پی داشت.

در خصوص تذکرات مکتوب، نمایندگان انتظار داشتند رئیس مجلس که در جریان این تذکرات قرار دارد، خود نیز نسبت به عدم پاسخ مسوولان اجرایی تذکری داده و خواستار توجه آنان به این ابزار نظارتی مجلس باشد.

هیات‌رئیسه در 2 سال پایانی عمر مجلس، به دلیل همسویی با دولت نهم تمام تلاش خود را در راستای همگرایی به کار برد و از به وجود آمدن هرگونه تنش و مجادله در میان 2 قوه مجریه و مقننه جلوگیری کرد تا وجود اختلاف میان این 2 نهاد موجبات سوءاستفاده بدخواهان را فراهم نیاورد؛ اما این تلاش تا آنجا پیش رفت که عده‌ای از نمایندگان منتقد، این همگرایی و همسویی بیش از حد را مضر به حال مجلس و ملت خوانده و از آن به عنوان «دولت‌گرایی پارلمانی» یاد کردند.

اتفاقات رخ‌داده در مجلس ششم باعث شد هیات‌رئیسه مجلس هفتم با بهره گرفتن از تجربیات گذشته به هر شیوه ممکن از به وجود آمدن تنش و جنجال در جلسات علنی جلوگیری کرده و به نوعی جوی آرام و بدون منازعات سیاسی را در مجلس حاکم کند و شاید امروز یکی از افتخارات هیات‌رئیسه همین نکته باشد.

چه‌بسا رئیس مجلس در نطق‌های متعددی این حسن اقدام هیات‌رئیسه را متذکر شده است، اما دنباله‌روی از این رویه، چنان سخت از سوی هیات‌رئیسه پیگیری شد که کمتر عضوی از اعضای آن در مقابل اقدامات یا حتی نقض قوانین از سوی دولت لب به انتقاد گشوده یا تذکری دادند جز در ماه‌های آخر سال چهارم که رئیس مجلس پنهان و آشکار تذکراتی را به رئیس‌جمهور داد و خواستار اجرای دقیق و بموقع قوانین شد.

وضعیت به گونه‌ای شد که نمایندگان حتی در طرح استیضاح وزرا نیز ناموفق بودند و گویی هیات‌رئیسه در راهی که پیش گرفته بود از مسیر اصلی منحرف شد، به طوری که در برابر نقض قوانین یا عدم اجرای آنها  سکوت پیشه کرد و صداهای مخالف را نیز دعوت به سکوت کرد. نمونه این دعوت به سکوت را در طرح استیضاح وزیر بازرگانی می‌توان بوضوح مشاهده کرد.

این سکوت بهایی بود که برای ایجاد فضایی آرام و بدون درگیری میان مجلس و دولت پرداخت می‌شد.

این روحیه هیات‌رئیسه و رویکرد آنان تا روزهای پایانی و در جریان طرح استیضاح وزیر بازرگانی ادامه داشت و هیات‌رئیسه تا آنجا که در توان داشت برای انجام نشدن استیضاح تلاش کرد و حتی با نمایندگان استیضاح‌کننده جلسه‌ای ترتیب داد، اما نتوانست آنان را به لغو استیضاح قانع کند، تا آنجا که یکی از نواب‌رئیس مجلس در پی این تلاش‌ها با صراحت اعلام کرد: «این وظیفه ماست تا از استیضاح جلوگیری کنیم.» در حالی که در هیچ کجای آیین‌نامه داخلی مجلس این وظیفه برای اعضای هیات‌رئیسه تعریف نشده است!

در این میان سعید ابوطالب نماینده تهران و چهره اصولگرا و منتقد دولت در مجلس هفتم، همواره در نطق‌ها و تذکرات شفاهی خود و حتی در مصاحبه‌ها با مطبوعات نسبت به عملکرد ضعیف هیات‌رئیسه انتقاد داشت تا جایی که در انتقادی تند و تیز گفت: هیات‌رئیسه مجلس هفتم در 2 سال آخر با تعامل غیرمعقول و غیرقانونی با دولت، مجلس را به دولت فروخت.

ابوطالب ادامه می‌دهد: اعضای هیات‌رئیسه در برابر تصمیمات و وظایف جمعی نمایندگان از جمله استیضاح و تحقیق و تفحص مقاومت کردند و نگذاشتند طرح‌ها مطرح و تحقیق و تفحص‌ها قرائت شود، به همین علت نمایندگان به نطق و مصاحبه رو آوردند و در یک سال گذشته دولت شکایت از عملکرد نمایندگان را آغاز کرد و هیات‌رئیسه نیز هیچ دفاعی از جایگاه نمایندگان و مجلس نکرد.

وی در عین حال معتقد است: از محاسن مجلس هفتم این است که جریان‌ تند مجلس ششم را پشت سر گذاشت و دارای پتانسیل خوبی بود.

موفقیت نسبی هیات‌رئیسه

رضا طلایی‌نیک نماینده بهار و کبودرآهنگ با تاکید بر این نکته که هیات‌رئیسه موفقیت نسبی در امور قانونگذاری داشت، می‌گوید: اما هیات‌رئیسه نقش نظارتی مجلس را بسیار ضعیف کرد. ضعف شدید و عمیق هیات‌رئیسه مجلس هفتم در پیگیری، تنظیم و مدیریت وظایف نظارتی مجلس بسیار مشهود است.

وی می‌افزاید: با کمرنگ شدن نظارت‌های قانونی مجلس بر امور اجرایی، برخی ناکارآمدی‌ها در سطوح مدیریت و عملکردها رخ داده است، در حالی که با نظارت کارآمد مجلس امکان پیشگیری از برخی ناکارآمدی‌ها و ضعف مدیریت‌ها و تلاش برای تقویت منطقی دولت میسر می‌شد.

عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با بیان این که مصلحت‌اندیشی و ملاحظه‌کاری‌های غیرمنطقی هیات‌رئیسه در امور نظارتی مجلس همواره مورد انتقاد اکثر نمایندگان بوده و بازتاب منفی در افکار عمومی داشته است، ابراز امیدواری می‌کند: مجلس هشتم در جبران ضعف‌های نظارتی مجلس تدابیر کارآمدتر اتخاذ کند، زیرا بدون نظارت منطقی و قانونی و کارآمد نمی‌توان به دو هدف راهبردی عدالت و پیشرفت نایل شد.

طلایی‌نیک تصریح می‌کند: علی‌رغم ضعف‌های هیات‌رئیسه در مدیریت امور نظارتی مجلس هفتم، در جمع قوانین مصوب آن عملکرد قابل قبولی داشت.

مواجهه با چالش‌ها

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، نماینده اسلام‌آباد غرب معتقد است: هیات‌رئیسه با یک فضای پرچالش در مجلس مواجه بود و در این فضا مجبور شد بعضا ابتکاراتی را به خرج دهد.

وی می‌افزاید: محدود کردن تذکرات شفاهی در صحن توسط هیات‌رئیسه اقدام معقولی بود، زیرا بخش عمده‌ای از تذکرات شفاهی خارج از دستور کار مجلس ارائه می‌شد و در برخی موارد تذکرات بیش از 2 ساعت از وقت مجلس را  که هر دقیقه آن چندین میلیون هزینه برای کشور برمی‌دارد  می‌گرفت.

وی می‌گوید: اما هیات‌رئیسه در حفظ جایگاه و اقتدار مجلس تا حد زیادی دچار کوتاهی شد و یکی از دلایل انتقادات بی‌شمار به هیات‌رئیسه همین موضوع است.

فلاحت‌پیشه تصریح می‌کند: قانونگذاری، اجرا و نظارت 3 مولفه اداره کشور است و از میان آن قانونگذاری و نظارت 2 کار محوله به مجلس است. بنابراین چنین نهادی باید در راس امور باشد و تحت تاثیر هیچ شرایطی مبتنی بر مصلحت‌، تعامل و تبانی قرار نگیرد.

نماینده اسلام‌آباد غرب ادامه می‌دهد: چیزی که منجر به ضعف عملکرد می‌شود، تبانی و تعارف‌هایی است که بعضا شکل می‌گیرد. تبانی بر سر عزل و نصب‌ها و تعارف در خصوص ارائه تذکرات و عملکرد نظارتی. هر چه مجلس از این 2 حوزه خود را دور کند، حتما توفیق بیشتری پیدا خواهد کرد.

ایرج ندیمی، نماینده لاهیجان و سیاهکل در این خصوص به بیان انتظارات مردم و نمایندگان از اعضای هیات‌رئیسه می‌پردازد و می‌‌گوید: در این مجلس استراتژی این بود که آرامش حفظ شود اما آرامش دو معنا دارد، یک آرامش یعنی به نفع دشمن عمل نکنیم. این حرف درستی است. باید مجلس را به گونه‌ای اداره کنیم که در بیرون از ایران عنوان نکنند در ایران حاکمیت در مقابل هم هستند.

وی می‌افزاید: اما گاهی معنی آرامش به نحوی است که حقوق مردم از بین می‌رود که این محل اعتراض است. یعنی آیا اگر وزیر یا مسوولی وظیفه‌اش را بدرستی انجام نداد، باید بگوییم هر جور می‌خواهی عمل کن که آرامش حاکم باشد؟

ندیمی تصریح می‌کند: آنچه در این مجلس تفهیم و تبیین نشد، این است که ما آرامش را در مقابل دشمن می‌خواستیم.

البته نباید کارهایی انجام دهیم که دشمن بتواند از آن بهره‌برداری اپوزیسیونی کند. اما این که آرامش به این معنا باشد که سوال نکنیم، استیضاح نکنیم، تذکر ندهیم یا در تصویب لوایح و طرح‌ها و وظایف کمیسیونی به نحوی عمل کنیم که حقوق مردم رعایت نشود، محل اعتراض بوده است.

نیت خیرخواهانه هیات‌رئیسه‌

محمدحسین فرهنگی، نماینده تبریز به وجود نقاط مثبت و منفی در عملکرد هیات‌رئیسه مجلس هفتم اشاره می‌کند و می‌گوید: هیات‌رئیسه مجلس هفتم با نیت خیرخواهانه اراده موثری برای گشایش گره‌ها و حل مسائل داشت.

وی می‌افزاید: هیات‌رئیسه مجلس می‌تواند تحولاتی را در بهره‌وری بیشتر اعمال کند که به نظر می‌رسد در دوره هفتم مجلس این تحولات کمتر صورت گرفت.

می‌شود اولویت‌گذاری‌ها را به سمت‌و‌سویی هدایت کرد که مسائل اصلی جامعه بیشتر مدنظر قرار گیرد و راهکارها با جلسات غیررسمی، بحث‌های کارشناسی و هدایت امور به سمت و سویی رود که گره‌گشایی و به مطالبات اجتماعی جواب داده شود که البته هیات‌رئیسه مجلس هفتم کمتر به دنبال این شیوه از حل مسائل بود.

عضو فراکسیون اصولگرایان مجلس تصریح می‌کند: انعکاس این موفقیت‌ها و ناکامی‌ها در رای مردم آشکار شد و مردم به اصولگرایان رای دادند، اما بخش وسیعی از آنان را تغییر دادند و این به معنای آن است که مردم اصل و اساس را می‌پذیرند اما علاقه‌ای به تغییر در رویکردها و نگرش‌ها ندارند و عملکرد هیات‌رئیسه در این باره بی‌تاثیر نیست.

وی معتقد است: مجلس را نمی‌توان از سیاست جدا کرد. سیاست به معنای صحیح آن جزء تفکیک‌ناپذیر فعالیت‌های مجلس است که در قالب رویکرد تک‌تک نمایندگان در عملکرد هیات‌رئیسه خود را نشان می‌دهد تا آنجا که هیات‌رئیسه بخشی از سیاست کشور است.

وی با بیان این که هیات‌رئیسه در برخی از امور می‌توانست مدیریت بهتری ارائه دهد، خاطرنشان می‌کند: عملکرد هیات‌رئیسه مانند هر پدیده دیگری قابل نقد است و اعضای هیات‌رئیسه مجلس هفتم نیز خود را جدای از نقد نمی‌دانند.

عماد افروغ، نماینده تهران نیز دراین باره می‌گوید: هیات‌رئیسه مجلس هفتم آنچنان که مورد انتظار بود عمل نکرد. بهترین دوران فعالیت مجلس هفتم مربوط به 2 سال اول بود. پس از آن مجلس از جایگاه منتقدانه خارج شد و با استقرار دولت نهم جایگاه خود را فراموش کرد و بستر را برای تعامل‌گرایی یکسویه با دولت فراهم کرد. عضو شاخص فراکسیون اصولگرایان مستقل مجلس ابراز امیدواری می‌کند که در هیات‌رئیسه مجلس هشتم شاهد تغییر در تفکر و اندیشه اعضا باشیم.

وی می‌گوید: هیات‌رئیسه باید حکیم، بصیر، آگاه، منتقد و البته دارای روحیه تعامل باشد، اما این تعامل نیز باید دوسویه باشد. ما مخالف تعامل نیستیم، اما تعامل بر وزن تفاعل است و تفاعل دوسویه است.

معصومه حاتم‌خانی‌