متنی که قابلیت‌ نمایشی ندارد

نمایش تبرئه‌شدگان برگرفته از یک داستان واقعی است. 2 نویسنده امریکایی ضمن انجام تحقیقی درباره تبرئه‌شده‌های زندان‌های ایالات متحده، متوجه این نکته می‌شوند که خیلی‌ها بی‌گناه در زندان‌های این کشور به سر می‌برند. این افراد پس از زمان طولانی یا تبرئه می‌شوند یا همان‌جا می‌میرند.

این دو نویسنده با بهره‌گیری از شیوه مصاحبه در تئاتر، نمایشنامه‌ای را نوشته‌اند که هدف اصلی آن آگاه کردن مردم درباره یک موضوع انسانی است. منیژه محامدی در این باره می‌گوید: آنچه در این نمایش مطرح است و مورد بررسی قرار می‌گیرد، نگاه انسانی به زندگی افرادی است که بی‌گناه، سال‌های زیادی از عمرشان را در زندان گذرانده‌اند.

وی درباره این‌که چه چیزی در این نمایشنامه‌ نظرش را جلب کرده است، توضیح می‌دهد: این‌که داستان از واقعیت گرفته شده، بسیار جذاب است. از سوی دیگر پرداختن به مسائل اجتماعی و نگاه صادقانه به زندگی انسان‌ها از جمله ویژگی‌هایی بود که مرا راغب کرد تا نمایشنامه تبرئه‌شدگان را روی صحنه ببرم.

با این‌که متن تبرئه‌شدگان ویژگی‌های مثبتی چون نگاهی انسانی، نقد معضلی اجتماعی و رویکردی عدالت‌طلبانه را در برمی‌گیرد، اما مهمترین ضعف و کاستی‌اش این است که به یک نمایشنامه‌ تبدیل نمی‌شود و به هیچ‌وجه برای اجرای روی صحنه تئاتر مناسب نیست. عدم شخصیت‌پردازی، شکل نگرفتن دیالوگ و تعدد شخصیت‌ها که تماشاگر را سردرگم می‌کند، از جمله ضعف‌های این متن است.

تبرئه شدگان بیشتر به یک بیانیه حقوق بشری شباهت دارد که برای انتقال پیام و موضوع خود، از به‌کارگیری ظرفیت‌های نمایش غافل مانده است؛ در حالی که این موضوع توانایی دارد که در قالب یک متن نمایشی روی صحنه با تماشاگر ارتباط برقرار کند. این نمایش از سوی 2 نویسنده‌اش به یک اثر گفتاری تبدیل شده که در بهترین حالت می‌توان آن را یک نمایشنامه رادیویی به‌حساب آورد.

ضعف‌های نهفته در سطرسطر نمایشنامه تبرئه‌شدگان، خود را در اجرا نیز به رخ تماشاگران می‌کشاند. از آنجا که این متن از لحاظ ساختار و انسجام ضعف دارد، در مبحث کارگردانی نیز با محدودیت‌های فراوان روبه‌رو شده است. محدودیت‌های متن به معدود بودن و همسان بودن میزانسن‌های نمایش منجر شده که در نهایت باعث ملال‌آور شدن اجرا و خستگی‌ تماشاگر می‌شود.

از سوی دیگر، عدم فضاسازی و طراحی صحنه نامناسب این مساله را تشدید کرده است. در این ارتباط می‌توان به میله‌های فلزی روی صحنه اشاره کرد که به هیچ‌وجه فضای زندان را القا نمی‌کند.

محامدی در واکنش به این انتقاد پاسخ می‌دهد: نباید این نمایش را با معیارهای کلیشه‌ای مورد ارزیابی قرار داد.
در این‌کار من به دنبال یک اجرای مستند بوده‌ام، بنابراین خیلی فضا‌سازی ندارد و به دنبال طراحی صحنه آنچنانی نبوده‌ایم.

داوری درباره نقش‌آفرینی بازیگران نیز به دلیل ضعف‌های عمده شخصیت‌پردازی متن نیز کاری دشوار است. در‌این‌باره باید خاطر نشان کرد آدم‌هایی را که درباره خود حرف می‌زنند، هرگز نمی‌توان کاملا تبیین و تحلیل کرد. از این‌رو بازیگری هم در همان محدوده بیان دیالوگ‌ها می‌ماند و اهمیت نمایشی چندانی پیدا نمی‌کند.

در اجرای منیژه محامدی از متن تبرئه شدگان، تنها عنصر صحنه که کاربردی درست و بجا پیدا می‌کند، نور است. نورپردازی این نمایش با اجرا هماهنگی کامل دارد و در زمانی که به صورت موضعی صحنه را روشن می‌کند، کارکردی نمایشی می‌یابد. در همین ارتباط می‌توان به میزانسن‌ پایانی اشاره کرد که در محدوده 3 نور موضعی شکل می‌گیرد و به‌ترتیب نویسندگان متن، زندانیان تبرئه شده و ماموران به‌شکل جداگانه‌ای در یک تشخیص نمایشی در برابر تماشاگران قرار می‌گیرند. نورپردازی مناسب تبرئه شدگان نشان می‌دهد که محامدی در انتخاب تالار نمایشی راه درستی پیموده است. وی دراین‌باره می‌گوید: از آنجا که در این نمایش حرکت نور نقشی  اساسی به عهده دارد، تالار چهارسو را برای اجرا انتخاب کرد که از امکانات مناسب نورپردازی بهره‌مند است.