مدیریت‌ بحران را‌ در دست بگیریم‌

استفاده از شبکه‌های اطلاعا ت بحران از چه زمان و در چه کشورهایی آغاز شده است؟

از نظر تعریف، شبکه اطلاعات بحران (DIN)، یک شبکه یکپارچه و منسجم به منظور تبادل سریع اطلاعات بین سازمان‌ها و دست‌اندرکاران مدیریت بحران است، بگونه‌ای که با استفاده از این اطلاعات بتوان در تمام فازهای مدیریت بحران برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری صحیح و مناسب انجام داد. ایده اولیه ایجاد DIN  در دهه 80  میلادی در امریکا مطرح شد. در آن زمان گزارشاتی توسط سازمان‌های مرتبط با مدیریت بحران و مراکز علمی منتشر شد، مبنی بر اینکه یکی از بزرگترین نقاط ضعف مدیریت بحران، عدم دسترسی و استفاده مدیران از اطلاعات صحیح و به هنگام در ارتباط با وضعیت جاری بحران از حیث وسعت بحران، افراد و تاسیسات تحت تاثیر، میزان منابع و امکانات موجود، منابع و امکانات مورد نیاز، راه‌ها و روش‌های ممکن امدادرسانی، فعالیت سازمان‌ها و گروه‌های کاری مختلف امدادرسان در منطقه و... است. عدم وجود این اطلاعات باعث می‌شود تا مدیران قادر به اتخاذ تصمیمات درست نشوند که نتیجه آن کند شدن سرعت امدادرسانی، ناهماهنگی در تصمیمات و فعالیت‌ها، عدم استفاده بهینه از منابع موجود و بطور کلی مدیریت نامناسب و ناهماهنگ بحران است که ضرر و خسارات جانی، مالی و عاطفی جبران ناپذیر آن در وهله اول متوجه مردم آسیب دیده است. در نتیجه پیشنهاد شد تا با بهره گیری از ‌فناوری‌های روز، شبکه‌های اطلاعاتی یکپارچه و گسترده‌ای ایجاد شود که بتواند اطلاعات مورد نیاز مدیریت بحران را در هر زمان و در هر مکان برای مدیران و سیاستگذاران امر مدیریت بحران فرآهم آورد. بعلاوه به اشتراک‌گذاری تجربیات و دستورالعمل‌های اجرایی مرتبط با مدیریت بحران نیز می‌تواند بخشی از ماموریت شبکه اطلاعات بحران باشد. با این مقدمه مختصر، در حال حاضر شاهد شبکه‌های مختلف در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی هستیم که بعنوان نمونه می‌توان به شبکه اطلاعات بحران امریکا(US-DIN)، شبکه اطلاعات بحران استرالیا(AusDIN) ، شبکه اطلاعات بحران منطقه کارائیب(CARDIN) ، شبکه اطلاعات بحران جهانی (GDIN)  و غیره اشاره کرد.

اما چه ویژگی‌هایی باعث  متفاوت بودن طرح شما نسبت به موارد مشابه شده است؟

برای پاسخگویی به این پرسش‌ اول باید مقدمه‌ای را بیان کنم. مطالعات علمی گویای آنست که قسمت اعظم اطلاعات مورد نیاز مدیریت بحران به مکان یا موقعیتی خاص بر روی زمین مربوط می‌شوند و یا اصطلاحا دارای ماهیت مکانی هستند.

در نظر بگیرید که خدای ناکرده در شهری بزرگ زلزله اتفاق بیافتد. خوب اولین چیزی که مدیران بحران احتیاج دارند داشتن اطلاعات از وضعیت موجود از نظر: وسعت خرابی، مکان‌های تحت تاثیر، راه‌های مسدود شده، راه‌های قابل استفاده، مراکز و سازمان‌های امداد و نجات آسیب دیده، مراکز و سازمان‌های امداد و نجات دارای قابلیت فعالیت، میزان امکانات و تجهیزات موجود، میزان امکانات و تجهیزات مورد نیاز و... است. مسلما داشتن صرفا آمار از تعداد و نوع تجهیزات یا تعداد راه‌های مسدود شده کافی نیست، بلکه موقعیت مکانی آنها و محل دقیق وقوع، احتیاج است. این همان اطلاعات یا داده‌های مکانی است.

در نتیجه داده‌های مکانی (که به صورت نقشه و داده‌های توصیفی عوارض روی نقشه قابل نمایش و ذخیره‌سازی هستند) برای مدیریت بحران بسیار ضروری هستند، به طوری که بسیاری از محققان و صاحب نظران مدیریت بحران در دنیا معتقدند که بدون استفاده از داده‌های مکانی امکان تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی بهینه برای مدیریت بحران وجود ندارد.. علیرغم اهمیت داده‌های مکانی برای مدیریت بحران، مشکلات متعددی در ارتباط با تولید، جمع‌آوری، بهنگام‌رسانی، دسترسی و استفاده از داده‌های مکانی مناسب و با کیفیت برای مدیریت بحران وجود دارد. این مشکلات در فاز پاسخگویی (پس از وقوع حادثه و در شرایط بحرانی) بسیار حادتر است چراکه اولا زمان از حساسیت بسیار بالایی برخوردار است و باید در کوتاه‌ترین زمان‌ها بهترین تصمیمات را اتخاذ کرد و ثانیا به لحاظ فعالیت‌های امداد و نجات، وضعیت موجود سریعا در حال تغییر است و بالطبع اطلاعات سریعا تغییر می‌کنند که باید پایگاه‌های اطلاعاتی مکررا به هنگام شوند. لذا پرسش‌های زیادی در این راستا مطرح می‌شود، از آن جمله: در شرایط بحرانی چگونه باید این اطلاعات را سریع جمع‌آوری کرد؟ چگونه می‌توان لحظه به لحظه داده‌های مکانی را به هنگام کرد تا مدیران از آخرین وضعیت بحران آگاه باشند؟ چگونه می‌توان داده‌های مکانی را در کوتاه‌ترین زمان ممکن بین مدیران بحران به اشتراک گذاشت؟ اطلاعاتی که توسط سازمان‌های مختلف لحظه به لحظه به هنگام می‌شوند، چگونه تولید و ذخیره شوند تا به راحتی قابل تلفیق با یکدیگر باشند؟ چگونه و با چه ابزاری مدیران و برنامه‌ریزان می‌توانند این اطلاعات را پردازش و تجزیه و تحلیل کنند و در تصمیم‌گیری‌ها استفاده کنند؟ آیا دانش و تجربه کافی برای استفاده از داده‌های مکانی و ابزار مربوطه در مدیریت بحران وجود دارد؟ و غیره.

با این مقدمه بر می‌گردیم به پرسش‌ شما. یکی از محدودیت‌ها یا نقاط ضعفی که شبکه‌های اطلاعات بحران موجود دارند، عدم توجه به مدیریت مناسب داده‌های مکانی است. در واقع این شبکه‌ها هیچ جواب مشخصی برای پرسش‌های فوق و ده‌ها پرسش‌ مشابه ندارند و در نتیجه بررسی‌های ما از نحوه عملکرد آنها و گزارش‌هایی که در این رابطه منتشر شده بود، حاکی از ناکارآمدی شبکه‌های موجود برای استفاده واقعی و عملیاتی در مدیریت بحران بود. ویژگی طرح ما، توجه به مدیریت داده‌های مکانی در شبکه اطلاعات بحران‌هاست.

طراحی این شبکه در ایران از چه زمانی شروع شده و در حال حاضر در چه مرحله‌ای است؟

در سال 1379 در قالب پایان‌نامه دکتری، این فرضیه را مطرح کردم که با استفاده از مدل‌ها و چارچوب‌های زیرساخت داده مکانی(SDI)  و سیستم‌های مبتنی بر وب، بخصوص GIS مبتنی بر وب (WebGIS) ، می‌توان قسمت اعظم مشکلات مربوط به مدیریت و استفاده از داده‌های مکانی در مدیریت بحران را حل کرد و در نتیجه مدیریت بحران را تسهیل کرد و ارتقاء داد. زیرساخت داده مکانی روشی جدید در مدیریت داده‌های مکانی با تکیه بر مشارکت و همکاری سازمان‌های مختلف در جمع‌آوری، به هنگام‌رسانی، ذخیره‌سازی و به اشتراک‌گذاری داده‌های مکانی است. چارچوب‌های زیرساخت داده مکانی دارای ارکان اصلی: داده‌ها، استانداردها، سیاست‌ها، شبکه‌های دسترسی، ‌فناوری‌ها، سازمان‌ها و افراد است که با شناسایی وضع موجود و نیازمندی‌ها در هر رکن و برآورده کردن آنها می‌توان یک محیط مشارکتی مناسب و عملیاتی برای مدیریت داده‌های مکانی داشت. پس با طراحی و ایجاد این چارچوب‌ها برای مدیریت بحران، می‌توان زیرساخت اطلاعاتی مورد نیاز مدیریت بحران را فراهم کرد. سیستم اطلاعات مکانی (GIS) ، ابزار پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌های مکانی است. پس سیستم اطلاعات مکانی مبتنی بر وب می‌تواند ابزار مناسبی برای به اشتراک‌گذاری و استفاده از داده‌های مکانی میان سازمان‌های مختلف و مدیران بحران باشد. در واقع مجهز شدن شبکه اطلاعات بحران به یک سیستم عملیاتی اطلاعات مکانی مبتنی بر وب(WebGIS)  متناسب با نیازهای مدیریت بحران جنبه دیگر نوآوری طرح بود.

با مطرح کردن این ایده، مطالعه جامعی در زمینه مدیریت بحران ایران انجام شد. شهر تهران بعنوان نمونه مطالعاتی انتخاب شد و مدیریت بحران شهر تهران با دقت و تاکید بر داده مکانی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. سپس یک مدل مفهومی زیرساخت داده مکانی و شبکه اطلاعات بحران برای مدیریت بحران تدوین و همچنین یک سیستم نمونه مبتنی بر وب براساس مدل‌های طراحی شده ایجاد شد. مدل و سیستم در قالب یک مانور تست شد و نتایج قابل توجهی بدست آمد و فرضیه ما ثابت شد؛ یعنی شبکه اطلاعات بحران در بستر زیرساخت داده مکانی و سیستم مبتنی بر وب می‌تواند وضعیت مدیریت بحران را بطور قابل ملاحظه‌ای ارتقاء دهد.  از سال 1383 به بعد که بعنوان استادیار دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی مشغول به انجام وظیفه هستم، سعی کرده‌ام تا بر پایه ‌فناوری‌های نوین و ایده‌های جدیدتری که به ذهن خطور می‌کند، سیستم و مدل قبلی را کاملتر کنیم که این کار در قالب پایان نامه‌های کارشناسی ارشد و تحقیقات شخصی در حال انجام است.

اهمیت اجرای این طرح از لحاظ علمی، اقتصادی و... چیست؟

بسیار زیاد. چه چیزی از جان و مال مردم با ارزش‌تر است؟ وقتی با استفاده از ‌فناوری‌ها، ابزار و مدل‌های جدید برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری بهتر شود و درنتیجه کیفیت مدیریت بحران ارتقاء یابد، آسیب‌های جانی و مالی کمتر شود و حتی خساراتی که ناشی از تصمیم نادرست است و خود موجب اتلاف منابع ملی و ضررهای جانی می‌شود (که نمونه‌های آنها هم در مدیریت بحران کشورمان کم نیست)، کاهش یابد و... اینها همه اهمیت اجرای طرح از ابعاد اقتصادی و اجتماعی هستند. از نقطه نظر علمی، بحث زیرساخت داده مکانی و ایجاد شبکه اطلاعات بحران در بستر آن بحث کاملا جدیدی در دنیا است.

با توجه به کاربردی بودن واهمیت این سیستم، آیا سازمان‌ها یا مراکزی از این طرح حمایت کرده‌اند؟

متاسفانه هیچ سازمانی تاکنون حمایت جدی از این طرح نکرده است و همین امر سبب شده که این طرح عملیاتی نشود و در حد کارهای تحقیقاتی و آکادمیک باقی بماند. قسمت اعظم هزینه‌ها بصورت شخصی انجام شده و بخشی نیز توسط دانشگاه پرداخت شده است. البته به سازمان‌ها و مراجع مختلفی در سطوح ملی و استانی مراجعه داشتیم، در مورد طرح توضیح دادیم و خواستار حمایت آنان و سرمایه‌گذاری برای عملیاتی شدن این طرح شدیم، اما متاسفانه با جواب‌های عجیبی روبرو شدیم. مثلا: بودجه نداریم یا مساله ما در مدیریت بحران تامین دارو، غذا و پتو است و اطلاعات اولویت بعدی دارد!. متاسفانه برخی جواب‌ها خیلی ناراحت کننده بود و برای کشوری که راه توسعه را می‌پیماید و راهبردها و اهدافی از قبیل اول شدن در منطقه، شکوفایی و نوآوری، حمایت و ارزش‌دهی به جوانان و امثالهم را دارد، مناسب نیست. بعنوان نمونه گفته می‌شد: این طرح شما خیلی جدید و پیشرفته است و به درد کشوری مثل ایران نمی‌خورد! یا شما خیلی جوان هستید! یا توجیه مدیران برای انجام چنین طرح بزرگی مشکل است! و...

البته جای دارد در اینجا از حمایت‌های برادرانه و معنوی آقای مهندس سید عباس جزایری، مدیر کل وقت محترم ستاد سوانح و حوادث غیرمترقبه وزارت کشور و همچنین مدیریت وقت مرکز مدیریت بحران شهر تهران طی سال‌های 1382 تا 1384 (که اوج تحقیقات بنده بود) تشکر و قدردانی کنم بخاطر اینکه زمینه مراجعه به سازمان‌ها، تکمیل پرسشنامه، برگزاری مانور و تست عملی مدل و سیستم را فرآهم کردند که قطعا بدون این حمایت‌ها انجام طرح مقدور نبود. اما مهم اینست که از این همه زحمت و تلاش و نتایج بدست آمده در عمل استفاده شود و گره‌ای از مشکلات کشور گشوده شود که متاسفانه تاکنون محقق نشده است.

از نتایج این تحقیقات مقاله‌ای هم در نشریات بین‌المللی به چاپ رسیده؟

بله، مقالات متعددی در مجلات بین‌المللی فهرست شده (ISI) و علمی ‌ پژوهشی به چاپ رسیده است. بعلاوه تاکنون ناشرین کتب علمی خارجی از اینجانب بعنوان نویسنده مدعو دعوت کرده‌اند که در تدوین یک فصل از کتاب‌هایشان با موضوعی در زمینه مدیریت و ‌فناوری‌های مرتبط با داده‌های مکانی، شبکه اطلاعات بحران و زیرساخت داده مکانی مشارکت کنم. تاکنون برای دو کتاب اینکار انجام شده که یکی از کتاب‌ها چاپ و منتشر شده و دیگری تا چند ماه آینده منتشر خواهد شد. مقالات متعددی نیز در کنفرانس‌های بین‌المللی و ملی ارائه شده است.

 آینده این طرح را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در صورتی که حمایت و سرمایه‌گذاری جدی و مناسب از جانب دولت صورت گیرد و به شکلی درست هدایت و اجرا شود، می‌تواند تحولی در مدیریت بحران کشور ایجاد کند. اما اگر به همین منوال فعلی مورد کم لطفی و بی‌توجهی قرار گیرد، در حد تحقیقات دانشگاهی باقی خواهد ماند. تهدید جدی آنست که کارهای جزیره‌ای، بی‌هدف و غیرعلمی صرفا جهت کسب منافع مالی انجام شود و موجب تخریب ایده و طرح اصلی شود.

بهاره صفوی‌