در این فصل سال باقلا را با احتیاط بخورید
اگر شما هم مثل من طرفدار غذاهایی هستید که باقلا ترکیب اصلی آن را تشکیل میدهد، در این فصل سال بیشتر احتیاط کنید. بخصوص از خوردن باقلای تازه و خام اجتناب کنید. چرا که خوردن باقلا در برخی افراد نوعی مسمومیت ایجاد میکند که به آن فاویسم گویند.
نکته قابل توجه آن که این بیماری در بعضی از موارد عوارض خیلی شدید و مهلکی ایجاد میکند؛ به این ترتیب که موجب تب، کمخونی، یرقان، اسهال، اختلالات روانی و ناراحتیهای قلبی میشود. این بیماری حتی میتواند از بوییدن گل و گردههای باقلا نیز به وجود آید.
باقلا مورد علاقه ساکنان مناطق مرطوب
باقلا در شرایط آب و هوایی معتدل میروید و به رطوبت فراوان نیاز دارد. باقلا در آسیا، اروپا، آفریقا و امریکا کشت میشود و بزرگترین تولیدکننده این محصول، کشور چین است. این گیاه در حدود 6 هزار سال پیش از میلاد جزو رژیم غذایی مردم مدیترانه و آسیا و آفریقا به شمار میرفت. امروز باقلا در سایر نقاط دنیا هم کشت میشود. این گیاه حاوی مادهای به نام فیتین است که ارزش غذایی بالایی دارد. این ماده غنی از کلسیم است و بهعنوان یک ماده تقویتکننده محسوب میشود.
مردم شمال ایران آن را با بیشتر غذاها به صورت خام مصرف میکنند. البته استفاده از باقلای خام در کشور چین و تایلند نیز رواج دارد. باقلا علاوه بر مصرف خوراکی برای انسان و دام، سرشار از خواص دارویی است و در طب سنتی ایران از اعضای هوایی این گیاه نیز استفاده دارویی میشود.
فاویسم، از کی و کجا؟
شیوع فاویسم بیشتر در سواحل دریای خزر از هفته اول اردیبهشت تا هفته دوم خرداد، ساکنان منطقه را تهدید میکند. با وجود این مساله شدت بروز بیماری از اوایل هفته چهارم اردیبهشت آغاز و تا هفته دوم خرداد ماه به طول میانجامد و بحرانیترین زمان شیوع این بیماری همین هفته دوم خرداد است و در هفته دوم خرداد به طور موقت پایان مییابد و تا سال بعد بیماری حالت رکود را طی میکند. جالب است بدانید شیوع این بیماری در استان گیلان در پسرها بیش از دخترها (حدود 3 برابر) دیده میشود. گرچه در چند سال اخیر، فاصله بین تعداد مبتلایان هر دو گروه کاهش یافته ولی باز هم در پسرها شدیدتر است. سن شیوع بیماری یک تا 10 سالگی است، اما سن بیشتر مبتلایان زیر 5 سال است. با توجه به این که کودکان زیر یک سال قادر به خوردن باقلای خام نیستند، ابتلای آنها از طریق شیر مادر اتفاق میافتد.
فاویسم چیست؟
کمبود آنزیم گلوکز 6 فسفات دهیدروژناز (G6PD) موجب همولیز گلبولهای قرمز خون میشود. این آنزیم نقش مهمی در احیای اکسیدانهای تولید شده در داخل گلبول قرمز دارد. بنابراین وقتی کودک مبتلا به کمبود این آنزیم باشد و در معرض اکسیدان قرار گیرد، دچار همولیز و در اصطلاح مبتلا به فاویسم شده است. بیماری فاویسم یک نقص مغلوب وابسته به کروموزوم X است. بنابراین بیشتر در مردان دیده میشود. این بیماری زمانی در خانمها بروز میکند که هر دو کروموزوم X ژن مورد نظر را نداشته باشد.در فاویسم گلبولهای قرمز خون 24 تا 48 ساعت بعد از خوردن باقلا شروع به تخریب شدن کرده و هموگلوبین خود را با گردش خون آزاد میکنند. در نتیجه زردی و گاهی ممکن است نارسایی کلیوی ایجاد شود. جالب است بدانید در روایتها آمده است که حتی فیثاغورس، فیلسوف و ریاضیدان یونانی، پیروان خود را از مصرف باقلای فاوا منع کرد و احتمالا علت آن ایجاد بیماری فاویسم در تعداد زیادی از مردم بود که در مواردی میتوانست کشنده باشد.
یک بیماری با زمینه ژنتیکی
این بیماری در افرادی رخ میدهد که به طور مادرزادی کمبود آنزیم گلوکز 6 فسفات دهیدروژناز (G6PD) در گلبولهای قرمز خود دارند و به علت کمبود این آنزیم غشای گلبولهای قرمز شکننده شده و براحتی به هم میچسبند و خرد میشوند. به دنبال تخریب و از بین رفتن گلبولهای قرمز، بیماری خود را نشان میدهد. این را نیز باید بدانیم که زمینه ارثی و خانوادگی در کمبود آنزیم G6PD نقش دارد. همچنین ممکن است سایر عوامل ژنتیکی افزون بر کمبود آنزیم در بروز بیماری دخالت داشته باشد. وقوع بیماری فصلی است و این بیماری بیشتر نوزادان و کودکان را درگیر میکند.
هرگاه آنزیم گلوکز 6 فسفات دهیدروژناز که در تمام سلولهای بدن موجود است، در بدن افراد دچار نقص یا کمبود شود، فرد دچارکمخونی میشود. فعالیت طبیعی آنزیم گلوکز 6 فسفات دهیدروژناز موجب خنثی کردن اکسیدانها پیش از رسیدن و تماس با گلبولهای قرمز میشود. اگر میخواهید این توصیه را جدی بگیرید و اگر نمیخواهید که فاویسم در بیمارتان شعلهور شود، به شما توصیه میکنیم تا حد ممکن از خوردن باقلای تازه و خام اجتناب کنید. حتی یونانیان باستان نیز مواردی از فاویسم را در بیش از 2 هزار سال پیش توصیف کردهاند. باقلا ازجمله مواد غذایی است که موادی به نام ویسین و کوویسین دارد که در لوله گوارش و در ضمن فرآیندهای شیمیایی عمل هضم، به دیویسین و ایزورامیل تبدیل میشوند. این مواد از اکسیدانهای قوی محسوب میشوند، بنابراین بهمحض تماس با غشای گلبول قرمز، در افرادی که کمبود آنزیم گلوکز 6 فسفات دهیدروژناز را دارند، آن را منهدم کرده و گلبول قرمز را از بین میبرند. به این ترتیب شخص به فاویسم مبتلا میشود.
نقش موثر ویتامین E
پژوهشهای اخیر نشان میدهد که استفاده از ویتامین E به عنوان یکی از قویترین مواد آنتیاکسیدان در درمان همولیز مزمن بیمار مبتلا به فاویسم اثربخش است. این بررسی اثر ویتامین E را روی افزایش هموگلوبین بعد از تزریق خون در حمله حاد فاویسم نشان میدهد. همان طور که اشاره شد، ویتامین E قویترین آنتیاکسیدان محلول در چربی است و با پایدار کردن غشای گلبول قرمز اثر محافظتی در مقابل همولیز دارد و موجب مهار پراکسیداسیون فسفو لیپیدهای غشاء میشود. این دارو یکی از کمعارضهترین داروهاست و هیچ عارضه جانبی خاصی در دوزهای بالای این ویتامین وجود ندارد. تجویز این ویتامین در حمله حاد همولیز میتواند در افزایش هموگلوبین بعد از تزریق خون نقش قابل ملاحظهای داشته باشد.
فاویسم قابل کنترل است
بیماری فاویسم نیز همانند سایر بیماریها علائمی از خود نشان میدهد که شامل علائمی چون خستگی، کوفتگی، استفراغ، اسهال، تهوع، دلدرد، رنگپریدگی، گاهی تب، کمخونی، ادرار پررنگ و ضعف شدید است. یکی از خطرات همولیز در بیماری فاویسم رسوب پیگمانها در توبولهای کلیه و ایجاد نکروز حاد توبولار و نارسایی کلیه است. بنابراین باید به بیمار میزان زیادی آب داد تا از این عارضه پیشگیری شود. مایعات به صورت وریدی و در صورت تحمل بیمار، به صورت خوراکی توصیه میشود تا پیگمانها از کلیهها دفع شوند. همچنین در صورت افت واضح هموگلوبین و هماتوکریت، تزریق خون لازم است.
مهدی شیرازی
