تئاتر دانشجویی، نیازمند جسارت‌

آرتور میلر سال‌ها قبل گفته است؛ من هر وقت که در فضای برادوی (فضای حرفه‌ای تئاتر آمریکا)‌ دچار احساس انقباض، تکرار و تنگنا می‌شوم، خودم را به جریان سیال تئاتر دانشجویی می‌سپارم تا تازه شوم.

تئاتر دانشجویی که در نگاه آرتور میلر چنین جایگاه رفیعی دارد، دارای چه ویژگی‌ها و مشخصاتی است و باید چه راهی را دنبال کند. از منظر دیگر، این تئاتر چه تفاوت‌هایی با تئاتر حرفه‌ای دارد و مرز آن دو چیست؟ بهروز غریب‌پور، نویسنده و کارگردان تئاتر در پاسخ به این پرسش می‌گوید: تئاتر دانشگاهی، نوعی تئاتر است که به دور از دغدغه‌های گیشه به صحنه روی آورده است و به جای آن دغدغه <تازه کردن> و احیای ماهیت تئاتر را دارد. این تئاتر، هنر نمایش را در آزمایشگاه دانشگاه و در هر بار اجرا، همچون ابزار کارا و اثرگذار اندیشه به خدمت می‌گیرد.

مخاطبان بیشتر

با این تعریف و تعیین ویژگی‌های تئاتر دانشگاهی، باید دید که مخاطب آن کیست و چه کسی باید باشد. آیا هر نمایش دانشگاهی، تنها اثری صحنه‌ای برای دانشجویان است یا مخاطبان آن، گستره‌ای بزرگ‌تر را شامل می‌شود.

بخشی از پاسخ به این پرسش را می‌توان از دل مبحث قبلی همین گزارش به دست آورد. آنجا که آرتور میلر، خود را از مشتاقان تئاتر دانشجویی معرفی می‌کند. بی‌شک در ایران نیز فعالان عرصه حرفه‌ای هنرهای نمایشی از مخاطبان اصلی تئاتر دانشگاهی محسوب می‌شوند. آنها با تماشای آثار دانشجویی می‌توانند ایده و انرژی بگیرند و با نوآوری به کارهای خود طراوت و سرزندگی ببخشند. از سوی دیگر، تئاتر حرفه‌ای کشور می‌تواند نیروهای جوان و مستعد هنری را شناسایی و نسبت به جذب بهترین‌های آن اقدام کند.

با وجود این، تئاتر دانشگاهی نیازمند ارتباط با مخاطبان دیگری است تا خود را مقابل چشم‌های بیشتری بیازماید. از این روی، اجرای عمومی‌تر آثار دانشجویان، لازم و ضروری است.

دکتر محمدرضا خاکی، کارگردان تئاتر و استاد دانشگاه در همین خصوص توضیح می‌دهد: اجرای آثار نمایشی دانشجویان تئاتر باید به گونه‌ای باشد که مردم بتوانند به تماشای آنها بنشینند. تجربه اجرای نمایش برای مردم و تجربه ارتباط جامعه با نمایش‌های دانشجویی، مرحله بسیار مهمی است که باید شرایط تحقق آن فراهم شود.

حسین مسافرآستانه هم در این زمینه می‌گوید: دانشجویان تئاتر، سرمایه‌های بزرگی برای فردای این هنر محسوب می‌شوند و به همین دلیل با فراهم آوردن موقعیت اجرای عمومی برای آثارشان، باید به آنها مجال آزمون و خطا داد.

استاد در کنار دانشجو

چند سالی است که جشنواره تئاتر دانشجویی به تئاتر دانشگاهی تغییر نام یافته است و در آن شاهد حضور همزمان آثار دانشجویان در کنار نمایش‌های استادان و مدرسان دانشگاه‌ها هستیم.

حمیدرضا نعیمی با مثبت خواندن این تغییر نام و هویت می‌گوید: جشنواره تئاتر دانشگاهی نباید صرفا مختص به جوان‌ها باشد و نباید آن را محلی برای کسب تجربه‌اندوزی بدانیم.

این کارگردان تئاتر می‌افزاید: حضور بزرگان دانشگاه و حرفه‌ای‌های تئاتر باعث می‌شود تا آنها شاهد سوژه‌های جدید و جسارت‌های هنرمندان جوان باشند و حتی در مواردی از این آموخته‌های جدید در مقیاس وسیع‌تری در هنر نمایش استفاده شود.

وی در پایان درخواست می‌کند، به اعتقاد من باید امکانات موجود در جشنواره به صورت مساوی بین شرکت‌کنندگان استاد و دانشجو تقسیم شود تا شاهد جشنواره‌ای مطلوب‌تر باشیم.

حسین مسافر آستانه هم ضمن آن که این جشنواره را فرصتی مناسب برای کارهای عملی مبتنی بر تئوری‌های علمی می‌داند، معتقد است: حضور استادان تئاتر در جشنواره دانشگاهی و اجرای آثار آنها در کنار آثار دانشجویی، این فرصت را به تحصیلکردگان تئاتر می‌دهد تا بدون دغدغه به مقایسه آثار نمایشی خود بنشینند.

دکتر محمدرضا خاکی نیز با این که با حضور استادان و مدرسان دانشگاه در جشنواره موافق است، اما دغدغه‌هایی را مطرح می‌کند: باید دید تا چه اندازه می‌توان حضور استادان دانشگاهی در بخش اجرای نمایش را براساس بهبود و بالا رفتن کیفیت آموزش مفید دانست. این بخش نباید صرفا اجرای یک نمایش توسط چند استاد و تعدادی از دانشجویان باشد.

وی ادامه می‌دهد: چنانچه آثار شرکت‌کننده توسط افراد صاحب‌نظر بررسی شود، می‌توان به میزان تاثیرات مطلوب این حرکت پی برد.

دانشجویان بی‌انگیزه‌

جشنواره تئاتر دانشگاهی، محلی برای هنرنمایی تمامی دانشجویان کشور فارغ از رشته تحصیلی آنهاست؛ اگرچه در این میان اغلب آثار ارائه شده از سوی دانشجویان تئاتر یک سر و گردن از نمایش‌های دانشجویان دیگر رشته‌ها بالاتر است، اما انتظارات را آن طور که شایسته است، برآورده نمی‌کند.

اگر توان علمی و هنری دانشجویان تئاتر کشور را که در حال حاضر تعدادشان بالغ بر 2000 نفر می‌شود با توجه به برپایی جشنواره تئاتر دانشگاهی بخواهیم ارزیابی کنیم، نمره چندان خوبی نمی‌توانیم به آنها بدهیم.

واقعا چرا جامعه دانشجویان تئاتر کشور توانایی‌های لازم را ندارند یا آن را بروز نمی‌دهند. چیستا یثربی مدرس و کارگردان تئاتر بخشی از این مشکل را در بی‌علاقگی دانشجویان به رشته تحصیلی می‌داند و می‌گوید: متاسفانه جمع زیادی از دانشجویان تئاتر به سبب پذیرفته نشدن در رشته‌های دیگر و بویژه سینما دانشجوی تئاتر شده‌اند و هرگز به عاقبت تحصیل در آن فکر نمی‌کنند.

به گفته این نمایشنامه‌نویس، نحوه پذیرش دانشجو در رشته تئاتر غیراستاندارد است و بسیاری از ورودی‌های تئاتر به این رشته هنری بی‌علاقه هستند که بتدریج این بی‌انگیزگی دانشجویان پس از مدتی به استادان نیز سرایت می‌کند.

یثربی با اشاره به مشکل دیگر که در سرفصل دروس دانشگاهی وجود دارد، تاکید می‌کند: این سرفصل دروس بیشتر به صورت تئوری است تا عملی و همین امر خلاقیت و علاقه دانشجویان تئاتر را سرکوب می‌کند.شهرام زرگر، مدرس دانشکده سینما و تئاتر نیز در تایید نظرات چیستا یثربی متذکر می‌شود: نیاز به بازنگری در سرفصل دروس مقطع کارشناسی رشته تئاتر احساس می‌شود و سیاستگذاران وزارت علوم و فناوری باید نسبت به تغییر آن اقدام کنند.

وی در ادامه، بر آسیب‌شناسی این معضل تاکید می‌کند و با اشاره به برگزاری سمینار تئاتر دانشگاهی در روزهای ابتدایی اردیبهشت ماه می‌گوید: در این سمینار درباره مشکلات پیش‌روی گروه‌های آموزشی تئاتر در دانشگاه‌ها و دانشجویان از قبیل نامناسب بودن سرفصل دروس، نحوه آموزش و نبود بازار کار برای فارغ‌التحصیلان بحث شد که نتایج آن می‌تواند از سوی سیاستگذاران و مدیران مورد توجه قرار بگیرد.

مهدی یاورمنش‌