نویسنده‌ای ‌که ‌کام جهان را تلخ ‌کرد

آثار فرانتس کافکا تا امروز، ادبیات سراسر جهان را تحت تاثیر قرار داده است.

کافکا بر داستان‌نویسی نو تاثیر شدیدی داشت و توانست ذهنیت کلاسیک داستان را پس بزند و اندیشه‌های ناامیدکننده خود را از جهان مدرن بر نسل پس از خود باقی بگذارد.

 از نویسندگان معاصر متاثر از کافکا می‌توان به لسلی کاپلان، نویسنده اهل فرانسه اشاره کرد که به گفته خود در رمان‌ها و به طور کلی در شیوه نگارش خود برای ترسیم مفاهیمی ‌چون بیگانگی بشر امروز، بروکراسی مدرن و آزادی عمل ایجاد شده از طریق اندیشه و نوشتن، از فرانتس کافکا تاثیر گرفته است.

برخی محققان هم معتقدند  بیشترین تاثیر آثار کافکا را می‌توان در آثار گابریل گارسیا مارکز مشاهده کرد. مارکز خود گفته است که  پس از خواندن رمان مسخ کافکا بود که شهامت خلق آثاری در سبک رئالیسم جادویی را در خویش یافته است. به گفته مارکز، رمان مسخ بویژه  صحنه‌ای که گرگور سمسا به شکل یک سوسک از خواب بیدار می‌شود راه جدیدی در مقابل  مارکز قرار داده است، ضمن آن‌که نخستین سطرهای این رمان امروزه یکی از مشهورترین نوشته‌های ادبیات جهان به شمار می‌رود.

میلان کوندرا نیز در  کتاب «وصیت افشا شده» با نقل جمله‌ای از مارکز بر تاثیرپذیری هر چه بیشتر مارکز از کافکا صحه می‌گذارد: «کافکا به من آموخت که طور دیگری می‌توان نوشت.» کوندرا در ادامه افزوده است: «این بدان معنی است که انسان از مرز احتمالات عبور می‌کند نه به این دلیل که از دنیای حقیقی بگریزد، بلکه به این خاطر که آن را بهتر بفهمد.»

کارشناسان تاثیر آثار کافکا را بر مارکز از دو منظر تاثیرات موضوعی و سبکی بویژه در واپسین رمان‌های مارکز مورد توجه و بررسی قرار داده‌اند. به طور کلی بهره‌گیری مشترک از موضوعات متافیزیک نظیر تنهایی بشر، مفهوم زندگی و مرگ، بیگانگی انسان مدرن، جستجوی فردی به دنبال معنویت و تلاش دائمی‌ برای کسب آزادی فردی موجب پیوند و اتصال میان این دو نویسنده شده است. ضمن آن‌که بازتاب تاثیرات سبکی کافکا بر زبان سمبلیک، استعارات، تصاویر و در تکرار تم‌های اصلی مارکز بویژه در ‌3 رمان آخر وی انکارناپذیر است.

هدایت نسخه بدل کافکا

در میان نویسندگان ایرانی متاثر از آثار کافکا نیز بیش از همه می‌توان از صادق هدایت نام برد که خود او نیز بر این موضوع تصریح  و در آثار و نوشته‌هایش بر شناخت و تاثیرپذیری از کافکا تاکید کرده است.

شیوه نگارش وی بویژه در رمان بوف کور، همواره با فرانتس کافکا مقایسه می‌شود. زنده به گور دیگر اثر صادق هدایت نیز بوضوح نشانگر پیروی وی از مشی کافکائیسم مبنی بر توصیف موقعیت‌های پیش افتاده به شکلی نامعقول و فرا واقعگرایانه است که نوعی اعتراض یاس‌آور علیه جهان قاطع به شمار می‌رود. میزان تاثیرگذاری کافکا بر آثار صادق هدایت  به حدی است که امروزه از وی به عنوان کافکای ایران یاد می‌شود. این عنوان نه تنها به دلیل شباهت ظاهری هدایت به رمان‌نویسان اهل پراگ (کافکا زبان آلمانی پراگ را برای نوشتن انتخاب کرده بود) و حرفه وی به عنوان مترجم آثار کافکا، که بیش از همه مرهون زبان ادبی و همچنین محتوای انتقادی آثار اوست. تاثیر عمیق و شدید کافکا بر آثار صادق هدایت را می‌توان بیش از همه از آخرین اثر ادبی هدایت دریافت. این اثر عبارت از پیشگفتاری است که وی برای داستان گروه محکومین کافکا نگاشته است. منتقدان، این مقاله را که نوعی شکواییه از درماندگی انسان در مقابل زندگی، جامعه و سیاست محسوب می‌شود انعکاس شرایط اسفبار زندگی شخصی صادق هدایت می‌دانند.

پس از هدایت، توجه داستان ایرانی به داستان امریکایی از همینگوی و فاکنر تا نویسندگان مینی‌مالیست از یک‌سو و ناامیدی فلسفی شدید آثار کافکا که برای بسیاری از نویسندگان ایرانی بیش از حد جلوه می‌کرد باعث شد حضور کافکا در ادبیات ایران کمرنگ شده، به نقشی تاریخی در تحول و تغییر جهان داستان‌نویسی محدود شود.

زهرا صابری‌