مهار‌ آتش‌ در حریم ‌طبیعت‌

کارشناسان معتقدند عامل 95 درصد آتش‌سوزی‌ در جنگل‌ها انسانی و 5 درصد دیگر شامل عوامل طبیعی، گرما و گازهای منتشر شده است. از این رو از آنجا که بیشتر آتش‌سوزی‌ها به وسیله انسان‌ها صورت می‌گیرد لازم است به طور جدی در زمینه آگاه‌سازی مردم اقدام شود.

طبق آمار ارائه شده از سوی سازمان خواربار و کشاورزی، در یکی از پرحادثه‌ترین سال‌های دهه گذشته در سال 1998، 2 میلیون هکتار از جنگل‌های جهان طعمه آتش شده که میلیون‌ها دلار خسارت را برای مردم جهان در پی داشت. در همین سال در جنوب شرقی آسیا نیز 500 فقره آتش‌سوزی اتفاق افتاده که حدود 10 میلیون دلار خسارت برای آنها تخمین زده شده است و علاوه بر آن، حدود 40 میلیون نفر بر اثر آلودگی هوای ناشی از این آتش‌سوزی‌ها در معرض خطر قرار گرفتند.

این در حالی است که معمولا خسارت‌های محاسبه شده مربوط به پوشش گیاهی از میان رفته است و دیگر خسارات وارده به محیط زیست، حیات وحش و از بین رفتن خاک به هیچ عنوان قابل محاسبه نیست.

از میان رفتن گونه‌های نادر حیات وحش، ایجاد زمینه‌های فرسایش خاک، شیوع آفات و امراض گیاهی در مناطق سوخته شده و آلودگی شدید هوا، تنها بخشی از خسارات دیگر ناشی از آتش‌سوزی در جنگل‌هاست که معمولا محاسبه نمی‌شوند. در ایام نوروز امسال نیز چندین حریق در جنگل‌های گیلان رخ داد که عامل اصلی آنها بی‌توجهی به خاموش کردن خاکستر بوده است.

براساس آمار، در گسترده‌ترین آتش‌سوزی‌ها در سال 84 جنگل‌هایی از استان‌های گلستان، گیلان و مازندران دچار حریق شدند که در این آتش‌سوزی‌ها 250 هکتار از جنگل‌های شمال به طور 100 درصد تخریب شد. در مردادماه سال 85 نیز آتش‌سوزی گسترده‌ای در پارک ملی گلستان رخ داد و در بهمن‌ماه گذشته نیز 12 نقطه از جنگل‌های استان گیلان بخصوص در منطقه سراوان دچار حریق شد و آخرین خبر در سال گذشته وقوع حریق در جنگل‌های استان گلستان در اسفندماه بوده است.

از سوی دیگر، جنگل‌های غرب کشور نیز از این حوادث در امان نبوده‌اند و جنگل‌های ایلام، کرمانشاه و کردستان نیز دچار حریق شدند.

زمان‌های بحرانی‌

در زمان‌های بحرانی احتمال وقوع آتش‌سوزی‌ها در جنگل‌ها بسیار زیاد است، به طوری که زمان یا فصل بحرانی عبارت از مدت زمانی از طول سال است که در آن زمان بیشترین احتمال وقوع‌ آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع وجود داشته باشد. در این زمان در طول سال، آتش در جنگل‌ها می‌تواند بسرعت گسترش یابد و به آتش‌سوزی‌های بسیار گسترده و عظیم تبدیل شود و خسارات سنگینی را به دنبال داشته باشد.

با توجه به وسعت کشور و تنوع آب و هوایی حاکم بر آن، فصل بحرانی در جنگل‌ها و مراتع کشور شامل فصل آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع شمالی کشور و فصل آتش‌سوزی در نواحی مرکزی، غرب، جنوب و جنوب غربی کشور است.

فصل آتش‌سوزی در شمال کشور از آغاز فصل خزان یا از زمانی که بادهای گرم مدیترانه‌ای از شمال غرب کشور می‌وزند و سبب کاهش رطوبت هوا و افزایش درجه حرارت محیط می‌شوند شروع و تا باریدن باران و برف زمستانه ادامه خواهد داشت.

بررسی‌ها نشان می‌دهد فصل بحران در شمال کشور حدودا از اواسط مهرماه شروع و تا اواسط دی‌ماه ادامه خواهد داشت. در این زمان میزان رطوبت نسبی هوا در جنگل‌های شمال کشور از سمت غرب به شرق کاهش می‌یابد که این به معنی کاهش رطوبت هوا از استان گیلان به سمت استان گلستان است. بنابر این در استان گلستان علاوه بر وجود این زمان بحرانی، در فصول بهار و تابستان نیز امکان بروز آتش‌سوزی وجود خواهد داشت.

در نواحی مرکزی، غرب، جنوب و جنوب غربی کشور نیز با افزایش درجه حرارت و کاهش رطوبت نسبی و خشکی پوشش گیاهی، یعنی از اواخر فروردین تا اواخر آبان‌ماه بیشترین احتمال وقوع حریق وجود خواهد داشت.

علل بروز آتش‌سوزی‌

علل بروز آتش‌سوزی در هر گوشه از جهان با سایر مناطق متفاوت و مخصوص به خود است اما نکته قابل توجه آن است که انسان‌ها در اکثر آتش‌سوزی‌ها سهیم هستند.

در آتش‌سوزی‌های طبیعی گاهی بر اثر آتش گرفتن گیاهان خشک به وسیله صاعقه، بخش عظیمی از جنگل و مرتع دچار حریق می‌شوند.

خودسوزی جنگل‌‌ها که در اثر وزش بادهای گرم و ایجاد پدیده‌ای خاص در طبیعت رخ می‌دهد و آتش‌سوزی‌هایی که به علت وجود اجسامی مانند ته لیوان، استکان یا بطری‌های شکسته ایجاد می‌شود، از جمله عوامل آتش‌سوزی در جنگل‌ها هستند.

آتش‌سوزی‌های غیرطبیعی نیز به دو دسته عمدی و غیرعمدی تقسیم می‌شوند. متاسفانه در بعضی موارد شاهد آتش‌سوزی‌های عمدی هستیم که عملا توسط برخی از افراد برای دستیابی به اهداف مورد نظر صورت می‌پذیرد.

تبدیل اراضی جنگلی و مرتعی به زمین‌های زراعی با هدف تصاحب زمین‌های منابع طبیعی و تبدیل اراضی جنگلی به مرتع به منظور تامین علوفه بیشتر برای چرای دام از جمله این موارد است.

در آتش‌سوزی‌های غیرعمد که در اثر بی‌توجهی و سهل‌انگاری صورت می‌‌گیرد می‌توان به پرتاب سیگار یا کبریت روشن در مسیر جاده‌ها، آتش زدن سرشاخه‌ها و بقایای محصولات کشاورزی در مزارع مجاور جنگل‌ها یا بروز آتش‌سوزی در اثر عملیات عمرانی با مواد منفجره اشاره کرد.

مهار آتش‌سوزی‌

راه‌های مختلفی برای مهار آتش‌سوزی وجود دارد که در هر منطقه براساس امکانات و تجهیزات قابل اعمال است.
استفاده از آب یکی از روش‌های  اطفای حریق است. آب در صورت فراوانی و قابل دسترس بودن آسان آن بهترین و سریع‌ترین ابزار است که می‌تواند در اطفای حریق به کار رود. آب با ایجاد برودت در محیط در حقیقت یکی از 3 عنصر اصلی ایجاد حریق یعنی درجه حرارت را حذف و به این ترتیب ادامه آتش‌سوزی را غیرممکن می‌کند.

تامین آب در مناطق می‌تواند با توجه به شرایط منطقه به وسیله تانکرهای آتش‌نشانی، استفاده از پمپ‌های فشار و شلنگ، استفاده از پمپ‌های کوچک پشتی و حتی استفاده از سطل و دیگر ظروف  انجام گیرد.

در استفاده از آب به عنوان عامل اطفای حریق حاشیه منطقه آتش‌گرفته را مورد حمله قرار می‌دهند و بتدریج از حاشیه به مرکز آتش پیشروی می‌کنند تا نهایتا به خاموشی کامل آتش منجر شود.از آنجایی که تامین آب در مناطق مشکل عمده است، بویژه در مناطقی که شرایط نامساعدی از نظر دسترسی به آب دارند، باید تمهیداتی به کار برده شود تا حداکثر بهره‌دهی با حداقل مصرف آب حاصل ‌شود.

در این روش باید به گونه‌ای عمل شود که اولا آب به صورت بارانی پخش شود و ثانیا خروج آب به وسیله شیرهای خاص، مثلا فشاری کنترل شود تا در هر لحظه که نیاز نیست، آب بیهوده مصرف نشود و اصولا در مناطق با توجه به این‌که آب کافی همیشه در دسترس نیست، باید به این مساله توجه شود که آب به عنوان فاکتور کاهش‌دهنده درجه حرارت، نهایتا برای حذف یکی از فاکتورهای عامل حریق به‌کار گرفته شود و از این فرصت جهت اجرای دیگر عملیات اطفای حریق بهره‌گیری شود.

مهار آتش‌سوزی زمانی می‌تواند تضمین شود که اقدامات کنترلی دیگر از قبیل انتقال مواد سوختی از مسیر آتش،دسترسی به مواد ضد آتش یا پاشیدن شن در مسیر حرکت آتش به کار گرفته شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ماسه و خاک همچون آب با حرکتی کندتر و ملایم‌تر همان نقش آب را در سرد کردن آتش و کاهش درجه حرارت ایفا می‌کند.

ماسه و خاک باید به گونه‌ای موزون و یکنواخت به نحوی به سمت آتش پرتاب شود که لایه‌ای نازک را روی آتش ایجاد کند و این عمل باید همچون آب از حاشیه و پایه آتش آغاز و به مرکز گسترش یابد.

پرتاب یکنواخت، سریع و متوالی بدون فاصله از عوامل موثر در کاهش درجه حرارت و نهایتا خاموش کردن آتش است. پاشیدن ماسه روی سرشاخه‌های آتش‌گرفته در مناطق پوشیده از درختچه می‌تواند به عنوان ابزاری مناسب در کنترل آتش عمل کند.

در اطفای حریق به وسیله ماسه به هیچ عنوان نباید مطمئن شد که کپه‌های آتش در زیر ماسه کاملا بی‌خطر هستند. آتش ممکن است برای زمانی طولانی در زیر خاک به صورت غیرفعال باقی بماند و به محض فراهم شدن شرایط مجددا شعله‌ور شود. برای مطمئن شدن باید پس از تثبیت آتش‌سوزی روی آتش تا حد امکان کنار زده و برای خاموشی کامل‌ کپه‌های آتش تا مرز اطمینان اقدام شود.

مدیریت مبارزه با‌ آتش‌

تحقیقات نشان داده است که آتش در غیاب یکی از 3 عامل هوا، حرارت و سوخت نمی‌تواند وجود داشته باشد. مدیریت مطلوب آن است که بتوانیم فورا تصمیم بگیریم چگونه می‌شود در سریع‌ترین زمان ممکن و با موثرترین روش یکی از این 3 عامل را جابه‌جا کرد یا اثرات آن را کاهش داد.

مرحله بعد مشخص کردن نوع ابزار مورد استفاده و روش مبارزه در شرایط خاص محیطی است. بر این اساس، متوقف کردن آتش‌سوزی بر مراحل کنترل آتش، حذف عوامل آتش‌گیر و جستجو و تفتیش منطقه پس از آتش‌سوزی متکی است.

باید این 3 مرحله پشت سر هم به گونه‌ای اجرا شود که به محض پایان یافتن مرحله اول در یک منطقه مراحل بعدی شروع شود تا ضمن پیشروی به سمت مرکز آتش‌ مناطق پشت سر گذاشته شده هیچ‌گونه خطری را در پی نداشته باشند.

اجرای تمام روش‌های مدیریت آتش در مناطق طبیعی نیازمند تجهیزات، نیروهای آموزش‌دیده و مدیریت کارآمد است، متاسفانه با وجود این که سالانه شاهد تعداد زیادی آتش‌سوزی در جنگل‌های کشور هستیم، هنوز تجهیزات کافی به منظور اقدام موثر و سریع در این خصوص مهیا نیست. امیدواریم با تامین مقدمات لازم در این زمینه بزودی به سیستم‌های اطفای حریق روز دنیا مجهز شده و شاهد نابودی منابع طبیعی کشور نباشیم.