سینما و سیاست در عصر قاجار

5 سال پس از اختراع برادران لومیر  یعنی در تیرماه 1279  بود که سینما وارد ایران شد. این ورود حاصل سفر مظفرالدین شاه قاجار است به «فرنگ» که در آن  به همراه «میرزا ابراهیم‌خان عکاسباشی»، اولین فیلمبردار ایرانی، در شهر «کنترکس ویل» به تماشای دستگاه «سینموفتوگراف» نشست و پس از آن  به میرزا ابراهیم خان دستور تهیه ابزار‌آلات مربوط به اختراع جدید را داد. هیچکس نمی‌داند اگر نبود این سفر و پس از آن  آشنایی شاه قاجار با این صنعت، سینما چه وقت و چگونه وارد ایران می‌شد. اما در هر صورت این دستور آغاز پیوند دربار با سینما در عصر قاجار بود. برخلاف دیگر نقاط جهان که سینما ابتدا یک هنر اجتماعی بود که سعی می‌شد توده مردم هرچه بیشتر به سمت آن  گرایش پیدا کنند، در ایران سینما در ابتدا به عنوان یکی از سرگرمی‌های اشراف، درباریان و سیاسیون شناخته شد که توده مردم عادی به آن  دسترسی نداشتند. این پیوند آنقدر بود که حتی نخستین گام برای عمومی شدن سینما نیز توسط «میرزا ابراهیم خان صحاف‌باشی» از نزدیکان دربار برداشته شد.
یک سال پس از سال 1286 که روسیه و انگلستان مشغول تقسیم ایران به سه قسمت شمالی (در اختیار روس‌ها)، جنوبی (دراختیار انگلیسی‌ها) و بی‌طرف بودند، «روسی‌خان»  یکی از تکنیسین‌های عکاسخانه «میرزا عبدالله قاجار» با نام اصلی ایوانف  سالن سینمای خود را در خیابان علاء‌الدوله افتتاح کرد. در واقع روسی‌خان که یک دستگاه نمایش و پانزده حلقه فیلم از کمپانی «پاته» خریداری کرده بود، اولین کسی است که توانست سینما را به معنای واقعی در ایران رواج دهد.

او نمایش فیلم را ابتدا برای درباریان و پس از آن برای عموم در عکاسخانه خویش آغاز کرد. نزدیکی روسی‌خان به دربار بود که به او کمک کرد تا بتواند در برابر مخالفت مذهبیون با سینما مقاومت کند و نمایش فیلم را ادامه دهد. اما نکته جالب توجه در فعالیت روسی‌خان  که پدری انگلیسی و مادری روسی داشت   شروع نمایش او با فیلم «جنگ روس و ژاپن» بود که او به علت گرایش به روسیه آن را با نام «زنده‌باد روسیه» به نمایش می‌گذاشت. این نمایش، در واقع نمایش گره‌خوردگی سینما است در ایران با سیاست که از دستور مظفر‌الدین‌شاه آغاز شده بود.

«آقایف» نیز از کسانی است که پس از روسی‌خان شروع به نمایش فیلم در ایران می‌کند، اما پس از مدتی اختلافش با روسی‌خان بالا می‌گیرد و سرانجام نیز به زندانی‌شدن هر دو ختم می‌شود. اما این رقابت به تدریج به درگیری بین مشروطه‌خواهان و طرفداران حکومت در سال 1288 کشیده شد.

دربار در آن دوره نقش دیگری نیز در سینما ایفا می‌کرد. در واقع علاوه بر این‌که تنها درباریان و یا نزدیکان به دربار حق  و یا اساسا امکان  فعالیت در سینما را داشتند، سانسور و بازبینی خصوصی واردکنندگان فیلم و صاحبان سینما نیز از همان ابتدا آغاز شد و آنان نمی‌توانستند آزادانه به فعالیت بپردازند.

مهدی رعنایی‌