جذام خانه های ایران ، دلگیر و دور
در میان بیماری های باستانی ، یکی از قدیمی ترین و معروفترین آنها، بیماری جذام است که عامه مردم ایران به آن «خوره » می گویند. وجود همزمان جذام در هند، فلات ایران و بین النهرین در هزاره دوم پیش از میلاد تایید شده است . بعدها در سده چهارم پیش از میلاد، این بیماری در فلسطین و فینیقیه و در اوایل دوره فرعون ها نیز ظاهر شد. نخستین اطلاعات مکتوب درباره این بیماری به بابل در هزاره اول پیش از میلاد مربوط است . در این دوره بابلی ها افرادی را که دارای جوش های پوستی جذام بودند از جامعه طرد می کردند. جذام که از مدت ها پیش در ایران گسترش یافته بود بسیار دیر در این سرزمین ثبت شد. به نوشته هرودت (سده پنجم پیش از میلاد) در ایران جذامیان مبتلا به گونه های غده ای و گونه لکه های کمرنگ روی پوست الزاما در خارج از شهرها زندگی می کردند و حق ورود به شهرها را نداشتند. او می افزاید که در آن زمان جذام به هر گناهی که علیه خورشید صورت می گرفت نسبت داده می شد.
یکی از معروف ترین مراکز نگهداری جذامیان در ایران آسایشگاه «بابا باغی » بوده است . این آسایشگاه که به مساحت 75هکتار در 15کیلومتری شمال غربی تبریز قرار دارد، در سال 1310شمسی به اسکان بیماران جذامی شمال ، غرب و شمال غرب کشور اختصاص یافت . اما به دلیل کمبود امکانات ، شرایط برای اسکان و درمان بیماران جذامی ، جذام خانه بابا باغی تبریز عملا در سال 1312با کوچاندن حدود 76نفر جذامی مرد و زن به قریه بابا باغی تشکیل شد. در آن زمان بیماران مذکور در 40اتاق محقر 3*4 متر مربع اسکان داده شدند. به تدریج بیماران جذامی در شهرها و استان های مختلف ایران به این مرکز روی آوردند. آنها دور از انظار مردم کوته نظر در این کانون محصور پناهگاهی یافتند و چند صباحی از عمر خود را در آرامش و آسایش سپری می کردند. این مجموعه از 70سال گذشته تاکنون ، همواره پناهگاه بیمارانی بوده که جامعه به دلیل ناآگاهی و عدم اطلاع کافی از این نوع بیماری ، از آنها رویگردان بوده است.
فیلم مستند معروف «خانه سیاه است » وضعیت این مرکز را از حدود 45سال پیش نشان می دهد. البته حالا بسیاری از خانه های سیاه قدیمی روشن و بیغوله های قدیم درهم کوبیده شده است . اکنون بیمارستان جذامیان باباباغی تبریز، مرکز بررسی و تحقیق بیماری های پوستی و جذام آذربایجان شرقی است و پزشکان با مراجعه به آن ، آموزش لازم در مورد بیماری جذام را کسب می کنند.
جذام خانه معروف دیگر ایران ، قلعه محراب خان است . در زمان پادشاهان قاجار مبتلایان به جذام که از سایر شهرها به قصد شفا یافتن بتدریج به مشهد مقدس آمده و ساکن می شدند، در شهر پراکنده بودند. در این زمان شخصی به نام میرزاعبدالوهاب خان آصف الدوله والی خراسان می شود. طبق دستور وی ، کلیه جذامی ها را از داخل شهر جمع آوری کردند و در قلعه محرابخان که ساختمان قدیمی و مخروبه ای بوده جای دادند. همچنین از محل عایدات موقوفات محرابخان ، سالانه برای هر یک از بیماران مجذوم مبلغی حدود 500تومان مصرف می کردند.
بعدها درسال 1310آسایشگاهی از خشت خام در محل قدیمی قلعه به صورت خانه های مجزا برای مجذومین بنا کردند. در این زمان برای ارتزاق بیماران سالانه مقداری آرد به آسایشگاه تحویل می دادند، ولی بعدها در اثر سوختگی دست و پای بیماران در اثر پختن نان ، آستان قدس تصمیم می گیرد بجای آرد مقدار مصرفی نان آنها را در اختیار مسوولان قرار دهد.
در محل قلعه قدیمی محرابخان در زمان اسدی (1322 - 1333) بناهای متعددی که در حدود 38واحد بوده برای بیماران ساخته شد. در این مجموعه ، حیات مستقلی برای اسکان بیماران بهبود یافته و خانواده آنها ساخته شد. تعداد بیماران در سال 1334حدود 312نفر بود. در سال 1337شمسی بهداری وقت خراسان آسایشگاه محرابخان را از آستان قدس تحویل گرفت و ساختمان های جدیدی از قبیل خبازخانه به آن اضافه کرد. خانه های کهنه و مخروبه بعد از سال 1341بتدریج خراب شدند.
درسال 1338ساختمان جدیدی در آسایشگاه ساختند. این ساختمان حدود 130اتاق داشت و هم اکنون وجود دارد. در سال 1358جمعیت ملی مبارزه با جذام با تصویب دولت به وزارت بهداری وقت واگذار و تحت سازمان مبارزه با جذام ایران آغاز به کار کرد. در این سال طبق تصمیم وزارت بهداری با تصویب دولت آسایشگاه محرابخان منحل وکلیه خانواده های وابسته به جذامیان ساکن آسایشگاه در مناطق و زمین های اطراف آسایشگاه جایگزین شدند. اوایل دهه 60و پس از انتقال بیمارستان امراض پوستی به مکانی دیگر، این مجموعه با کاربری بیمارستان عمومی به ایفای نقش پرداخت.
تا ریشه کنی
نیم قرن زمانی طولانی برای فراموشی نیست .در سال های دهه 1330شمسی ، جذام به عنوان خوفناک ترین بیماری آن زمان ، سایه شوم خود را بر کشور بویژه خراسان و آذربایجان افکنده بود، به طوری که دو سوم بیماران جذامی کشور در این خطه زندگی می کردند. تا اوایل دهه 1340اعتقاد همگان بر قرنطینه کردن و حبس بیماران جذامی استوار بود، فارغ از این که اینان نیز همچون دیگران از حق حیات برخوردار بودند.
سال های دهه 20تا اواخر دهه 40دوران سیاه تسلط بیماری جذام در ایران بود. کمبود بهداشت ، نبود پزشک متخصص و نایاب بودن داروی جذام روزگار سختی را برای جذامیان ایران فراهم کرده بود.
در سال 1362دوازده هزار بیمار جذامی در کشور وجود داشت که با اجرای برنامه های مدون وزارت بهداشت ، نظیر شناسایی زودهنگام بیماری و رایگان بودن داروها در حال حاضر این رقم کاهش بسیار چشمگیری دارد. کارشناس جذام سازمان بهداشت جهانی این تعداد را 700تن و وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی شمار جذامیان را 158تن ذکر می کند. ولی گاه منابعی غیر رسمی میزان مبتلایان به جذام را در کشورمان سه تا پنج هزار تن تخمین می زنند که در روستاهای دوردست زندگی می کنند. شیوع این بیماری در کشورمان در استان های آذربایجان شرقی و غربی ، زنجان ، گیلان ، مازندران ، خراسان ، اردبیل ، کردستان ، کرمانشاه ، ایلام و لرستان بیشتر است.
هم اکنون در تمامی مراکز درمانی ، داروهای بیماران جذامی به صورت رایگان وجود دارد و به دلیل وجود این تسهیلات 5سال زودتر از زمانی که سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده بود، یعنی در سال 1375توانستیم به مرحله کنترل این بیماری برسیم.
اگر شیوع بیماری در هر کشور به کمتر از یک مورد در 10هزار نفر برسد، می توان ادعا کرد آن کشور وارد مرحله حذف بیماری شده است . بر اساس برنامه های سازمان بهداشت جهانی ، قرار است این بیماری تا سال 2020میلادی ، یعنی سال 1400شمسی ریشه کن شود به گونه ای که تعداد بیماران مبتلا به جذام به صفر برسد.
در این راستا از سال 1371کشور جمهوری اسلامی ایران با میزان شیوع 4/0 در 10هزار نفرجمعیت وارد مرحله حذف بیماری در سطح کشوری شد و با به کارگیری گسترده خدمات درمان چند دارویی در کشور میزان کشف موارد جدید نیز رو به کاهش گذاشت . به نحوی که ایران نیز با میزان شیوع پایین بیماری از سال 76به بعد به مرحله حذف حتی در سطح شهرستان ها رسیده است.
در سال 1383میزان شیوع بیماری در کشور 02/0 در 10هزار نفر محاسبه شده و میزان کشف موارد 12/0 در صد هزار نفر جمعیت بوده است . در حال حاضر سال هاست که این بیماری در ایران به مرحله حذف رسیده و ریشه کنی بیماری نیز امکان پذیر شده است.
دلارام شجاعی باغینی
