حفظ طبیعت را در گردشهای علمی آموزش دهیم

به سمت توسعه پایدار است که این تحول می تواند تغییرات عمده ای در جامعه کنونی و نیز نسلهای آینده به وجود آورد. از دیدگاه متخصصان محیط زیست ، مساله اصلی ، بالابردن کیفیت زندگی بشر در چارچوب موازین توسعه پایدار بوده که برای دستیابی به آن باید آموزش های لازم علمی و عملی در زمینه حفظ محیط زیست در سطح وسیعی از جامعه به مرحله اجرا برسد. اگر مروری بر وضعیت محیط زیست اطراف داشته باشیم ، ملاحظه می کنیم که علت دگرگونی و تخریب ، ناشی از ناآگاهی و یا بی توجهی انسان به محیط اطراف به خاطر کمبود آموزش های علمی و کارشناسانه و نیز خودخواهی انسان و پشت پازدن به ارزشها و آداب و رسوم گذشته در جهت حفظ و حمایت از آن بوده است . مدارس و دیدگاه های آموزشی در کشور ما که نسل جوان آن بیشترین درصد جمعیت را تشکیل می دهد، آموزش می تواند تاثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیست محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشد. آشنایی جوانان با علوم پایه زیست محیطی در مقاطع مختلف تحصیلی می تواند روحیه سازگاری و حفاظت از منابع طبیعی را در آنها تقویت کند و حس مسوولیت پذیری را به صورت منطقی در آنان افزایش دهد. متاسفانه با این که مسائل زیست محیطی در راس است و با توجه به پایه بودن دروس زیست محیطی ، هنوز درسی با عنوان «محیط زیست » در متون درسی مدارس و دانشگاه های کشور گنجانده نشده و صرفا به بخشهای محدودی از کتابهای علوم سطوح دبستان و مدارس راهنمایی اکتفا شده است . در دانشگاه ها نیز بجز رشته های تخصصی محیط زیست و منابع طبیعی و تا حدودی کشاورزی ، در دیگر رشته ها دروس محیط زیست حتی در دروس اختیاری آنان نیز ارائه نشده است . بدیهی است در چنین وضعیتی انتخاب مطلوبترین روشهای آموزشی توام با دسترسی به دانش روز و نیز تشویق دانش آموزان به یادگیری و مطالعه می تواند در دستیابی به اهداف مدیریتی جهت حفظ و حمایت از محیط زیست کمک موثری کند. آموخته های علمی می تواند توسط افراد در زندگی روزمره مورد استفاده قرار گیرد و این آموزشها زمانی بیشترین کارایی را خواهد داشت که افراد با استفاده از راهکارهای اجرایی کسب شده درصدد رفع مشکلات و موانع زیست محیطی برآیند. گردش علمی ، فعالیتی است که خارج از محیط آموزشی و یا کلاس درس صورت می گیرد و خود یک روش آموزشی است که باعث می شود دانش آموزان محیط طبیعی و ارتباط موجود میان موجودات زنده و غیرزنده را لمس کنند. گردش علمی باعث می شود مشاهده در دانش آموزان تقویت و سوالات مختلفی برای آنان مطرح شود که برای به دست آوردن جواب ، شروع به طرح پرسشهای متعدد و جمع آوری اطلاعات و یافتن معماهای به وجود آمده می کند. پژوهش های علمی نشان می دهد که فراگیری علم در محیطی مطلوب و باز، موثرتر از فراگیری در محیطی بسته نظیر کلاس است و بهترین آنها برقراری کلاسها در محیط طبیعی نظیر بوستان ها و... است . این کار باعث می شود که دانش آموزان ، ضمن لمس طبیعت ، با گفتارهای علمی معلمان خود ارتباط برقرار کرده و آموزش های کلاسی را به تجربه دریابند. باید به این نکته توجه کرد که در نظام آموزشی ما بسیاری از مدیران و معلمان از بردن دانش آموزان به گردشهای علمی خودداری می کنند. چرا که معتقدند گردشهای علمی صرفا فرصتی برای وقت گذرانی دانش آموزان و اتلاف وقت همراه با مسوولیت پذیری مخاطره آمیز برای معلمان خواهد بود. ولی نکته اصلی در گردشهای علمی نه فقط تدریس در یک محدوده وسیع ، بلکه برای کسب تجربیات باارزشی است که از طریق ادراکات حسی (دیدن ، شنیدن ، بوکردن ، لمس کردن و چشیدن ) به دست می آید تا دانش آموز با تطبیق واقعیات موجود و بحثهای نظری حاصل از کلاسها، مطالب بیشتری را به حافظه سپرده ، اطلاعات علمی اش را کامل کند. بخش آموزش علمی ، فنی و حرفه ای سازمان یونسکو، دیدگاه های خود را درباره فواید گردش علمی در کتاب آموزش بین المللی محیطزیست این گونه بیان می کند: «یک گردش علمی که با دقت طرح ریزی شده باشد و با موفقیت اجرا شود، فواید زیر را به دنبال خواهد داشت : -1فرصتهایی را برای دانش آموزان فراهم می کند که در مشاهده کنندگان نکته سنج ، عادت لذت بردن از زیبایی ها و نظم حوادث امروز و رخدادهای طبیعی توسعه یابد. گفته شده است که فقط افرادی که محیط زیست طبیعی خود را تحسین می کنند نسبت به حفاظت از آن کوشا خواهند بود. -2دانش آموزان را قادر می سازد تا صحت و سقم مطالب درسی کلاسی ، مطالعات کتابخانه ای و یا تجربیات آزمایشگاهی را بررسی و مطالب را بهتر در ذهن خود متمرکز کنند. -3دانش آموزان در دروس فعالانه شرکت می کنند و می آموزند که اعضای مسوولی در گروه هستند. -4با برنامه ریزی صحیح معلم و دانش آموز، گردش علمی رابطه شاگرد- معلمی را توسعه داده ، توجه و انگیزه دانش آموزان را به سوی توسعه بخشیدن یا غنی تر ساختن برنامه های درسی جلب می کند. هدف از آموزش محیط زیست ، پرورش افرادی فعال و آگاه نسبت به مسائل محیط زیست و درک مسوولیت آنها در حفاظت و حمایت از آن است . برای رسیدن به این هدف ، آموزش باید شناخت افراد را افزایش دهد، انگیزه های لازم را در جهت حفظ محیط زیست در آنان تقویت کند. همچنین مهارت های لازم را برای نیل به راه حل های کارشناسانه مسائل محیطزیست به دست آورند. مطمئنا یکی از فواید بزرگی که از گردشهای علمی به دست می آید، پی بردن به ارزش محیط زیست توسط دانش آموزان است که خود اولین گام در دستیابی به توسعه آموزش پایدار زیست محیطی است . نکته قابل توجهی که می توان به آن اشاره کرد این است که مشاهده طبیعت می تواند نقش بسیار مهمی در ذهنیت بخشی تجربیات به دست آمده داشته باشد، که تا مدتها این تجربیات همراه دانش آموزان خواهد بود و در موارد مختلف ، از معضلات زیست محیطی جلوگیری و به حل بسیاری از مشکلات احتمالی در آینده کمک خواهد کرد. حتی می تواند باعث خلق افکار تازه در به دست آوردن راه حل های اساسی در رفع مشکلات جاری شود. اگر جوانان و نوجوانان ما با استفاده از آموزش های مفید علمی به اهمیت محیط زیست پی ببرند بهترین نگاهبانان و حافظان محیط زیست خواهند بود؛ چرا که آنان به نحو موثری در سرنوشت خود و آینده کشور سهیم هستند. آشنایی با محیط زیست و لمس مشکلات و معضلات موجود در آن ، ذهن دانش آموزان را برای حفاظت و مراقبت از آن آماده می کند که این کار می تواند در مرحله اول از خانه شروع شود. به عنوان مثال استفاده نکردن از محصولات یکبار مصرف ، تفکیک زباله های قابل تجزیه و زباله های تجزیه ناپذیر و زباله های قابل بازیافت ، صرفه جویی در مصرف آب و انرژی و غیره . آموزش محیط زیست در طبیعت باعث می شود که دانش آموزان از نزدیک با چگونگی تاثیرات محیط طبیعی در محدوده شهری آشنا شوند و انواع خسارات حاصل از پیشرفت فناوری را با چشم ببینند. در این گونه آموزش ها، معلمان باید اطلاعات اولیه ای از تعریف محیطزیست ، زیست بومها، موجودات زنده و غیرزنده ، زنجیره های غذایی ، آلودگی ها، آلوده کننده ها، بیماری های ناشی از آنها و... را به دانش آموزان انتقال داده ، با بازدید از بوستان ، کارخانجات صنعتی ، رودخانه ، آبهای آلوده و... به درک بهتر مسائل زیست محیطی در دانش آموزان کمک کنند. در جهت نیل به اهداف آموزش محیطزیست و نیز رواج و تقویت گردشهای علمی ، نکات زیر توصیه می شود؛ برای یک گردش علمی ضمن برنامه ریزی دقیق ، باید مکان مورد بازدید شناسایی شود. این مناطق باید دارای ارزشهای زیست محیطی بالا باشند (مانند بوستان های ملی ) و یا مناطقی که در به وجود آوردن مشکلات زیست محیطی سهیم هستند. (مثل کارخانجات ) برای تبادل اطلاعات ، دانش آموزان به گروههای کوچکتری تقسیم شوند. یادداشت برداری ، نمونه گیری ، تهیه فیلم و عکس ، گزارش نویسی و... از جمله فعالیت هایی است که به درک بهتر دانش آموزان از مکان مورد بازدید کمک فراوانی می کند. معلمان باید مسائل و مشکلات زیست محیطی محلی و منطقه ای را به دانش آموزان در قالب هشدارهای جدید بیاموزند و امکان نقد و بررسی را برای آنان فراهم کنند. فرصت دهند تا دقیقا در موارد ذکر شده مطالعه ، پرسش و جستجو کنند و با دیگر دانش آموزان به بحث و تبادل بپردازند. مربیان آموزشی باید چگونگی روند تحولات کنونی را شرح دهند و خطرات عمده ناشی از آنها را تشریح کنند. این کار باعث احساس مسوولیت دانش آموزان نسبت به محیطزیست می شود و راه حل های پیشنهادی خود را به منظور رفع معضلات ارائه دهند. در مدارس نیز مشارکت دانش آموزان می تواند آموزش محیطزیست را به سرانجامی مطلوب برساند. معلمان باید در کلاس ، روش تدریس را طوری طراحی کنند که مشارکت همه جانبه دانش آموزان را طلب کند. تحقیق ، گردشهای علمی ، گزارش های طبیعی و انجام آزمایش از مواردی است که می تواند دانش آموزان را در جذب بهتر مسائل زیست محیطی یاری رساند. برپایی مسابقات عکاسی ، نقاشی ، روزنامه دیواری و... می تواند انگیزه دریافت اطلاعات زیست محیطی را افزایش دهد، مشارکت در کارهای گروهی را دوام بخشد. سازمان ها و نهادهای مرتبط (حفاظت محیطزیست ، جنگلها و مراتع ، شهرداری و...) می بایست تخفیف ویژه ای برای بازدید دانش آموزان و دانشجویان از محیطهای طبیعی و مصنوعی ، موزه های تاریخ طبیعی و حیات وحش ، باغ وحش ها، بوستان های ملی و... در نظر بگیرند تا ضمن تفرج و لذت بردن از فضای طبیعی ، از آموزش های لازم بهره مند شوند.
عمران حیدری