جایزه‌ای برای انقلاب در علم‌

داستان بنیادX  داستان هیجان‌انگیز اکتشاف و پیشرفت به سوی آینده است. اهدافی که برای این مسابقه در نظر گرفته شده است گاه تنه به داستان‌های علمی  تخیلی می‌زند، اما بر مبنای آینده بشر و آینده‌نگری انسان شکل گرفته است. داستانی که بر مبنای تجربه‌ای موفق در ابتدای قرن 20 شکل گرفت و اکنون امیدهای فراوانی به آن بسته شده است.

مسابقه‌ای برای پرواز از فراز اقیانوس‌

اگر چه نمونه‌هایی از تدوین جوایز علمی در قرن 18 و 19 وجود دارد که از جمله می‌توان به مجموعه جوایز تعیین طول‌های جغرافیایی و ناوبری دریایی در قرن 18 و جایزه 100 هزار فرانکی دولت فرانسه برای استخراج سودا از آب دریا در قرن 19 اشاره کرد، اما یکی از تاثیرگذارترین این جوایز که باعث تغییر چشمگیری شد و در عین حال عموم مردم نیز به آن توجه نشان دادند در ابتدای قرن 20 وضع شد. در سال 1919 و در حالی‌که انسان به تازگی توان پروازهای سرنشین‌دار تجاری را به دست آورده بود، مساله مهم برای بسیاری از مردم و صاحبان صنایع هوایی ارائه امکانات بیشتر پروازها و گسترش شبکه پروازی خود به مقصد‌های مختلف بود.

در آن دوره به دلایل فنی امکان پروازهای بسیار طولانی مدت وجود نداشت و هواپیماها بعد از طی مسیرهای نسبتا کوتاه ناچار به توقف، سوختگیری و احیانا تعمیرات جزیی بودند. از سوی دیگر آن روزهای آغازین عصر فضا هنوز پرواز همراه با ماجراجویی‌های فراوان بود و فراتر از مهندسان و تاجران جمع کثیری از ماجراجویان نیز به این عرصه پیوسته بودند. داستان هیجان‌انگیز زندگی چنین افرادی بعدها سوژه بسیاری از فیلم‌ها و داستان‌ها شد که یکی از آخرین نمونه‌های آن فیلم هوانورد مارتین اسکورسیزی است که به زندگی هیوز، هوانورد ماجراجوی امریکایی می‌پردازد.

در آن دوره امکان پرواز از فراز اقیانوس اطلس و ایجاد پل ارتباطی میان اروپا و امریکا اگرچه نیازی جدی محسوب می‌شد، اما تلاش برای مستقیم کردن این خط و پروازهای بدون توقف بیشتر از آن که نیاز جامعه باشد ماجراجویی به حساب می‌آمد.

در سال 1919 رقابتی مطرح شد که برنده آن جایزه‌ای معادل 25 هزار دلار دریافت می‌کرد. برنده این جایزه کسی بود که با هواپیمایی که طراحی می‌کرد مسیر نیویورک - پاریس را بدون توقف پرواز کند. این اتفاق تا سال 1927 رخ نداد. درآن سال خلبانی به نام چارلز لیندبرگ موفق به انجام این پرواز ماجراجویانه شد و برای این‌که این جایزه را کسب کند عدد بسیار بیشتری را هزینه کرد. در حقیقت هزینه این پرواز 400 هزار دلار برآورد شد، اما در حالی‌که جهان احساس می‌کرد این پرواز تنها ارضای یک حس ماجراجویی است، اما آمارهایی که سال بعد منتشر شد نشان از آن داشت که انقلابی واقعی در عرصه هوانوردی رخ داده است به طوری‌که از زمان اعلام این جایزه تا اهدای آن تعداد کسانی که گواهی خلبانی دریافت کرده بودند 300 درصد افزایش یافته بود و همین‌طور لیسانس یا تایید ایجاد خطوط هوایی نیز 400 درصد افزایش را نشان می‌داد. بدین ترتیب انقلابی جدی در این حوزه رخ داد که برآوردهای بعدی نشان از آن داشت که بیش از 300 میلیارد دلار دستاورد اقتصادی این جایزه 25 هزار دلاری بوده است.

رویای دوباره پرواز

دکتر پیتر دیاماندیس محققی بود که به طور جدی به نقش رقابت و جوایز ویژه برای پیشبرد نیروهای خلاقانه باور داشت. مطالعه داستان جوایز قبلی نظیر جایزه هوانوردی معروف 1919 او را بر آن داشت تا رایزنی‌هایی را برای راه‌اندازی جایزه‌ای جدید برای هدفی جدی شروع کند. او به شدت علاقمند و دلباخته فضا بود و آرزو داشت روزی فرا رسد که پروازهای فضایی از انحصار سازمان‌های فضایی خارج شده و وارد عرصه رقابت‌های خصوصی شود و سرانجام به جایی برسیم که هر کسی که می‌خواهد به فضا برود بتواند بلیط خود را رزرو کرده و عازم مدار شود، ایده‌های نخستین جایزه او را شکل می‌داد. زمانی که در سال 1995 کمپانی هوانوردی سنت لوئیس شرایط شکل‌گیری بنیاد این جایزه که جایزهX  نام گرفته بود را ممکن کرد نخستین جایزه از مجموعه جوایز آن به نام جایزه ایکس - پرایز برای سفر خصوصی به فضا مطرح شد.

این جایزه در سال 2004 رسما تغییر نام یافت و به جایزه انصاریX  معروف شد و اهدای آن در همان سال داستان پروازهای فضایی را وارد عصر جدیدی کرد. اما آنچه این بنیاد و جایزه را ماندگار کرد عدد بالای اولین جایزه آن نبود بلکه جمعی از نیروهای روشن فکر و آینده‌نگر بودند که به نام حلقه چشم‌انداز این مجموعه وارد بنیاد شدند و آن را در مسیری خلاقانه به پیش بردند و با استفاده از روش‌های علمی آینده نگرانه خود سعی کردند از این فرصت برای افزایش نقش انقلابی و پیش رو این نهاد در پیشبرد دانش بهره گیرند.

نگاهی به اسم این افراد کافی است تا توان عظیم خلاقانه‌ای که در این مجموعه جمع شده‌اند را تصور کنید. افرادی مانند لری پیج و سرگئی برین، بنیانگذاران گوگل، انوشه و امیر انصاری، کار آفرینان نمونه ایالات متحده، امید کردستانی، مدیر افسانه‌ای بازرگانی گوگل تعدادی از اعضای این حلقه هستند. جالب این‌که در میان 12 عضو این حلقه 4 نفر ایرانی هستند.

نخستین جایزه: به سوی فضا

نخستین جایزه که در سال 1995 مطرح و در سال 2004 به نام Ansari X Prize  تغییر نام داد تلاشی بود برای واقعی کردن پروازهای خصوصی فضایی. انوشه انصاری مدیر موفق یک شرکت مخابراتی پس از آن که به دلیل فعالیت‌های اقتصادی و کارآفرینانه خود به چهره‌ای مطرح تبدیل شد به همراه همسر و برادر همسر خود شرکت جدیدی را برای کار روی فناوری‌های نوین ایجاد کردند. انوشه که از کودکی عاشق پروازهای فضایی بود و همین امر باعث شد تا سال 2006 او خود به عنوان نخستین فضاگرد زن جهان و اولین ایرانی فضانورد به ایستگاه فضایی رود، با اطلاع از جایزهX  به آن پیوست و حمایت مالی اولین جایزه را بر عهده گرفت.

اولین جایزهX  که به جایزه انصاری مشهور شد به مبلغ 10 میلیون دلار تعیین شد که بر مبنای آن گروهی برنده تلقی می‌شود که بتواند فضاپیمایی خصوصی با قابلیت پرواز به بالاتر از ارتفاع 100 کیلومتر ساخته و آن سفینه که قابلیت حمل حداقل 2 نفر دارد را در مدت‌ یک هفته 2 بار با موفقیت آزمایش کند.
 

علت این شرایط یکی واقعی بودن و امکان‌پذیر بودن این پرواز است و دیگری به صرفه بودن از نظر اقتصادی. سرانجام 4 اکتبر 2004 در پایگاهی در صحرای موجاوا در امریکا، طرحی که به طور مشترک از سوی بارت روتان طراح پر سابقه سازه‌های فضایی و پاول آلن شریک ثروتمند بیل گیتس در مایکروسافت مطرح شده بود توانست دومین پرواز موفق خود را به انجام برساند و این طرح شامل یک هواپیمای حامل سفینه به نام شوالیه سفید بود که زمانی که به ارتفاع مشخصی می‌رسید سفینه اصلی که نام کشتی فضایی شماره 1 را بر خود داشت از آن جدا می‌شد و با روشن کردن موتورهای خود سفینه و خدمه آن را به مرز فضا در ارتفاع 100 کیلومتری می‌رساند. در این شرایط، خدمه برای دقایقی بی وزنی را تجربه می‌کردند، از فراز جو و از دل آسمان سیاه، زمین را به شکل منحنی می‌دیدند و سپس با فرود مانند یک گلایدر این پرواز چند ساعته فضایی به پایان می‌رسید.

زمانی که این پرواز با موفقیت انجام شد معلوم شد عصر انحصار دولتی در عرصه فضا رو به اتمام است و بزودی قدرت‌های خصوصی جدیدی در این زمینه ظهور می‌کنند. این جایزه 10 میلیون دلاری که در سال 2004 اهدا شد از هم‌اکنون نتایج خود را نشان داده است. برخی از شرکت‌های خدمات هتلی از جمله هیلتون از هم‌اکنون طرح ساخت هتل‌های فضایی خود را در دستور قرار داده‌اند و حتی 2 نمونه بدون سرنشین به نام جنسیس در مدار قرار گرفته است از سوی دیگر سر ریچارد برانسون، سرمایه‌دار برجسته و صاحب‌نام که یکی از چهره‌های اصلی سرمایه‌گذاری در حوزه‌های نوین فناوری است چند هفته پیش اعلام کرد با همکاری برنده جایزه انصاریX  نسل دوم کشتی فضایی و شوالیه سفید را تا سال آینده به شکل تجاری مورد استفاده قرار خواهد داد.

در این طرح که بر مبنای برنده مسابقه به تولید رسیده است 8 مسافر به همراه 2 خدمه با شوالیه سفید و کشتی فضایی شماره 2 به مدار زمین می‌روند و چند ساعتی را صرف گذر از مرزهای زمین و دیدار با زمین از فضا خواهند کرد. تاکنون 100 نفر بلیط این پرواز را که از سال آینده آغاز می‌شود رزرو کرده‌اند و در اولین گام هزینه سفرهای فضایی شخصی به طور قابل توجهی تا 200 هزار دلار کاهش یافت و این تازه اولین گام است.

در پی این مسابقه هر ساله بنیاد جایزهX  مسابقه‌ای را به نام جام جایزهX  برگزار می‌کند که در آن طرح‌ها و ابتکارات نوآورانه در خصوص سفرهای فضایی به رقابت با یکدیگر می‌پردازند و صاحبان صنایع فضایی نیز با حضور در آن امکانات آینده خود را محک می‌زنند و از برخی از طرح‌ها حمایت می‌کنند تا مسیر جدیدی در راه پیشرفت‌های فضایی به وجود آید.

گام دوم: به سوی اسرار بدن

اگرچه اولین اقدام و اولین جایزه بنیادX   نگاه به آسمان داشت، اما در نگاه طراحان این جایزه به سوی بنیادی‌ترین ساختارهای بدن انسان تمرکز پیدا کردند. بسیاری از دانشمندان حوزه پزشکی و سلامت معتقدند تمام رفتارها، بیماری‌ها، توانایی‌ها و ناتوانی‌های ما در ژن‌های ما نقش شده است و این ژن‌ها می‌تواند نقشه‌ای از عملکرد بدن را در گذر نسل‌ها به تصویر بکشد.

پروژه نقشه‌برداری ژنتیکی موجودات از زمانی که انسان با مفهوم ژن آشنا شد، در اولویت قرار گرفته بود و پس از آن‌که این پروژه در باره چندین موجود مختلف با موفقیت پیش رفت نوبت به انسان رسید و سرانجام تکمیل نقشه ژنتیکی یا ژنوم یک انسان در سال 2000 با موفقیت به نتیجه رسید، اما مشکل کوچکی که وجود داشت این بود که این نقشه‌برداری بسیار پر هزینه و از سوی دیگر بسیار زمان‌بر است و این در حالی است که اگر بتوان این نقشه‌برداری را در زمان کوتاه و به هزینه‌ای معقول انجام داد بسیاری از بیماران که دچار بیماری‌های عجیب و غریب و ناشناخته می‌شوند می‌توانند با تهیه نقشه ژنتیکی خود ریشه مشکلات را پیدا کرده و در عین حال پزشکان نیز می‌توانند با در دست داشتن این نقشه برای بیماران خود راه‌حل‌های موثری پیدا کنند.

همین انگیزه بنیاد ایکس پرایز را برآن داشت که دومین جایزه خود که به جایزه آنکور ایکس، معروف است را اعلام کند. بر اساس این اعلام این جایزه به مبلغ 10 میلیون دلار به گروهی تعلق خواهد گرفت که بتوانند در مدت 10 روز یا کمتر نقشه ژنتیکی 100 نفر را به طور کامل تهیه کنند به شرط آن که برای تهیه هر نقشه بیش از 10 هزار دلار هزینه نشده باشد و خطای نقشه‌برداری کمتر از 1 به 100 هزار باشد.

در عین حال جایزه ویژه و اضافه‌ای هم برای گروهی در نظر گرفته شده که علاوه بر انجام خواسته فوق بتواند نقشه ژنتیک چند فرد به خصوص که فهرست آنها تهیه شده است را ترسیم کند. افرادی مانند پرفسور استفان هاوکینگ، انوشه انصاری و نلسون ماندلا در این فهرست به چشم می‌خورد. این اتفاقی است که اگر رخ دهد بازتاب‌های بسیار قابل توجهی خواهد داشت و انتظار می‌رود روند تشخیص و درمان بسیاری از بیماری‌ها دگرگون شده و در عین حال امکانات پیشگیری بسیار جدی نیز مطرح شود. هنوز هیچ گروهی این جایزه را نبرده است، اما تلاش‌های بسیاری در این خصوص در حال انجام است.

گام سوم: هدف کره ماه‌

در طی چند سال اخیر که پژوهش‌های فضایی بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است، بار دیگر نام ماه و داستان سفر به آن نیز مورد توجه جدی آژانس‌های فضایی قرار گرفته است. این بار و در حالی‌که سازمان‌هایی مانند ناسا، اسا، آژانس فضایی ژاپن، روسیه، چین و هند ماه را هدف گرفته‌اند، سیاستگذاران جایزه ایکس در اقدامی متهورانه رقابتی را بنیاد نهاده‌اند که می‌تواند سرنوشت اکتشاف ماه را دگرگون کند.

این گروه جایزه خود را به مبلغ 50 میلیون دلار اعلام کرده است. حامی این جایزه شرکتGoogle  است که در سال‌های اخیر تلاش‌های مهمی را در حوزه افزایش دامنه اینترنت انجام داده است و حتی توافقنامه‌هایی با ناسا برای افزایش توان خود امضا کرده است. مطابق دستورالعمل این جایزه جدید که به جایزهx  گوگل برای فتح ماه معروف شده است، تیمی برنده خواهد بود که اولا تا پایان سال 2010 آمادگی خود برای شرکت در رقابت را اعلام کرده باشد و بتواند مجموعه فضاپیما و روبات ماهنوردی را بسازد که حداقل 90 درصد مراحل طراحی، سرمایه‌گذاری و ساخت آن به شکل خصوصی صورت گرفته باشد و این سفینه بتواند به ماه پرواز کند، روبات مه‌نورد را به سلامت بر سطح ماه فرود آورد، این روبات حداقل 500 متر روی ماه سفر کند و در نهایت تصاویر و داده‌های مشخصی از این فضاپیما به زمین ارسال شود.

جالب اینجا است که اگرچه انجام چنین کاری به نظر خیلی دور از ذهن می‌آید، اما همین الان حداقل یک تیم در این رقابت ثبت نام کرده است تیمی که به اودیسه ماه معروف است و طراحی خود را به پایان رسانده و در حال تکمیل آخرین بخش‌های فنی انجام این آزمون است. جالب این‌که یکی از مدیران این تیم نیز یکی از هموطنان ما، دکتر رحیم خادم است. بدین ترتیب به نظر می‌رسد این بار این جایزه قصد دارد به جای آن‌که پس از شرکت‌ها و صنایع دولتی موضوعی را خصوصی کند در اولین گام گوی رقابت را از بقیه برباید و بی‌دلیل نیست که افرادی چون آرتور سی. کلارک و مراکزی چون ناسا و سازمان فضایی ژاپن از این ایده و این مسابقه پشتیبانی کرده‌اند.

گام چهارم: محیط زیست‌

در گام چهارم بنیاد ایکس پرایز جایزه خود را درخصوص خودرو‌های آینده مطرح کرده است. اگرچه رقم دقیقی برای این جایزه در نظر گرفته نشده است، اما از تیم‌های مختلف دعوت شده است تا در این رقابت به منظور طراحی و ساخت خودروهای دوستدار محیط زیست و فروش آنها به خریدارانی که راغب به خرید ماشین‌های سالم و سازگار با طبیعتند کنند. اگرچه عدد جایزه دقیقا معلوم نیست، اما سود سرشاری در این رقابت نهفته است. امروز بخش عمده‌ای از آلودگی‌های محیطی ما در اثر سوزاندن سوخت‌های فسیلی در موتور خودروها صورت می‌گیرد.

از سوی دیگر با توجه به اهمیت یافتن مساله گرمایش زمین و تاثیرات آن بر زندگی روزمره ما و پیشرفت‌های فناوری که نیاز به خودروهای جدید را بسیار برجسته می‌کند بیش از هر زمانی مورد توجه قرار گرفته است. بدین ترتیب این مسابقه بستری را برای مشارکت در نجات سیاره ایفا خواهد کرد. این پروژه از هم‌اکنون با پشتیبانی سازمان‌های محیط‌زیست و افراد علاقه‌مند به حفظ کره زمین مواجه شده است. یکی از پشتیبانان آن بازیگر سابق هالیوود و فرماندار فعلی کالیفرنیا، آرنولد است.

پیش به سوی آینده

بنیاد ایکس پرایز در این سال‌ها توانسته علاقه و توجه بسیاری را با موضوعات آینده‌نگرانه جلب کند. دیدگاه این بنیاد مبنی بر ضرورت ایجاد تغییرات بنیادی و ریشه‌ای و فراتر از زمان و باور به امکان تحقق این ایده‌ها از دل رقابت تاکنون توانسته است بخشی از اثرات خود را نشان دهد. با وجود این راه بسیار طولانی در پیش است و ایکس پرایز نیز آماده چالش‌های جدید است. سیاستگذاران و متفکران این مرکز در تلاشند تا به طرح جوایزی بپردازند که می‌تواند آینده را دگرگون کند. بازه مورد توجه آنها از مسائل اجتماعی و پزشکی گرفته تا فضا و دانش‌های نوین را که می‌تواند نحوه زیست ما را بر این سیاره دگرگون کند در بر می‌گیرد.

اگرچه این جوایز در رده گران‌قیمت‌ترین جوایز علمی جهان طبقه‌بندی می‌شوند، اما فراتر از مقدار جایزه باید نقشی را به یاد آورد که این جوایز در آینده بشریت ایفا خواهندکرد.

پوریا ناظمی‌