jamejamonline
دانش عمومی کد خبر: ۱۵۶۴۸۶ ۲۶ آذر ۱۳۸۶  |  ۰۴:۰۶

شاید وقتی خبر در معرض خطر قرار گرفتن یک گونه گیاهی را می شنویم آنقدرها تاسف نخوریم

که از در معرض خطر قرار گرفتن گوزن زرد یا یوز آسیایی ناراحت می شویم.
این در حالی است که اهمیت حفاظت از گونه های گیاهی و رویشگاه های منحصر به فرد، کلید تعادل چرخه اکولوژیک است. بی شک احیای مناطق رویشگاهی به منظور حفاظت از گونه های جانوری نقش موثری در حیات انسان ها دارد.امروزه مجموعه های هرباریوم و بانک های ژن می کوشند به وسیله جمع آوری و حفظ نمونه های گیاهی از سراسر کشور از به خطر افتادن نسل آنها جلوگیری کنند.براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست، گیاهان ایران به دلیل وسعت کشور و حاکم بودن شرایط اقلیمی و اکولوژیکی متفاوت در آن بسیار متنوع هستند.
طبق برآوردها، حدود 8 هزار گونه گیاهی در ایران وجود دارد. این گیاهان در 3 گروه نهان دانگان، بازدانگان و سرخس ها در مجموع در 167 تیره و یک هزار و 200 جنس در 3 ناحیه رویشی اروپا سیبری، ایران و تورانی و صعار اسندی گسترش دارند.
از میان گیاهان ایران، حدود یک هزار و 800 گونه بومی ایران هستند، یعنی تنها در ایران دیده می شوند.
البته در بعضی از گزارش ها آمده است که هیچ تیره گیاهی انحصاری تاکنون در ایران گزارش نشده است. توزیع گونه های گیاهی در نواحی رویشی ایران نشان می دهد بیشترین تعداد گونه های گیاهی در ناحیه ایران و تورانی و در بخش کوهستانی این منطقه یافت می شود؛ همچنین براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران، 84 درصد گونه های بومی در ناحیه ایران و تورانی، 7/6 درصد گونه ها در ناحیه اروپاسیبری و 3 درصد در ناحیه صعار اسندی و 3/6 درصد در دیگر نواحی مشاهده می شوند.همچنین استان های آذربایجان، خراسان، تهران، فارس و مازندران بیشترین تعداد گونه بومی اختصاصی را دارند و استان های چهارمحال و بختیاری، گلستان، تهران و لرستان بیشترین متوسط تعداد گونه بومی در واحد سطح را شامل می شوند.

هرباریوم

دکتر طاهره افتخاری، کارشناس مسوول هرباریوم دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست می گوید: هرباریوم دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی تقریبا از سال 1370 به صورت مدون و رسمی آغاز به کار کرد؛ اما نمونه های آن متعلق به 46 سال پیش است که توسط کارشناسان مجرب و مشهور داخل و خارج از کشور جمع آوری و شناسایی شده است.
وی می افزاید: این مجموعه هرباریوم دارای حدود 25هزار نمونه گیاهی متعلق به ایران است که به وسیله کادر موجود، نمونه ها شناسایی و ساماندهی شدند.وی با اشاره به این که هرباریوم تنها مجموعه ای از نمونه های خشک و پرس شده نیست، ادامه می دهد: هرباریوم یک موزه گیاهی و یک سیستم علمی پویاست که می تواند مرکزی برای مطالعه دانشجویان و استادان باشد.
دکتر افتخاری می گوید: هرباریوم مجموعه پویایی است که علاوه بر گیاهان خشک پرس شده، نمونه های بذر و سه بعدی قطعاتی از چوب، بخش هایی از بافت ها و دی.ان.ای گیاهان را در بر دارد.
کارشناس مسوول هرباریوم دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست می گوید: هم اکنون هرباریوم در این بخش دارای 2 بانک اطلاعاتی برای پشتیبانی اطلاعات است که بررسی فلور و پوشش گیاهی مناطق تحت مدیریت سازمان را نیز به عهده دارد.
افتخاری می افزاید: بررسی 172 منطقه تحت مدیریت سازمان محیط زیست و بررسی رویشگاه های منحصر به فرد و خاص در دستور کار بخش هرباریوم قرار دارد.
وی با اشاره به این که بخش هرباریوم در آینده ای نزدیک به مجموعه آزمایشگاهی تجهیز می شود، ادامه داد: بخش های کشت بافت ، اتاق رشد و آزمایشگاه ژنتیک برای گیاه شناسی مدرن نیز به این مجموعه اضافه خواهد شد و هم اکنون تعدادی نمونه گیاهی از بذرها در فریزرها نگهداری می شود.
بانک ژن ملی گیاهی نیز تعداد نمونه های بذر باارزشی دارد و زیرنظر وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می کند و هم اکنون مجموعه ای از نمونه های گیاهان در معرض تهدید بویژه در خطر انقراض در بانک ژن سازمان حفاظت محیط زیست نگهداری می شوند.
کارشناس مسوول هرباریوم سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این که بانک ژن 100 نمونه گیاهی دارد، ادامه داد: در کشور ایران نزدیک به 8هزار گونه گیاهی وجود دارد که هر روز به این رقم اضافه می شود و این رقم تنها مربوط به گیاهان عالی است و اگر به این تعداد، تعداد خزه ها، گل سنگ ها و نهان زادان آوندی را اضافه کنیم که هنوز تحقیقات جامعی در این بخش صورت نگرفته است، این رقم بسیار افزایش خواهد یافت.
جالب است بدانید حدود 8هزار گونه گیاهی ایران تقریبا معادل کل گونه های گیاهی قاره اروپاست . از این رو ایران از نظر تنوع گیاهی و توپوگرافی بسیار قابل توجه است.

گونه های گیاهی در معرض خطر

بررسی ها نشان می دهد از حدود 8 هزار گونه گیاهی، حدود یکهزار و 800 گونه بومی ایران هستند که 24 گونه از آنها در خطر انقراض و 2 هزار و 428 گونه در معرض تهدید هستند.هم اکنون جمع آوری این 24 گونه گیاهی در بانک ژن آغاز شده است و البته کارشناسان معتقدند از آنجا که این گیاهان در معرض انقراض هستند نباید نمونه های گیاهی زیادی از آنها جمع آوری شود.
کارشناس هرباریوم سازمان حفاظت محیط زیست می گوید: احیای رویشگاه در مرحله بعدی قرار دارد. از نمونه های گیاهی، 800 گونه تک استانی هستند که این مساله اهمیت لزوم حفاظت بیشتر را می رساند.
وی با اشاره به رویشگاه های منحصر به فردی که دارای خاک های ویژه یا ارتفاع و سنگ بستر خاص هستند، افزود: به عنوان مثال خاک خاصی در غرب استان سمنان وجود دارد که چهار گونه گیاهی در این رویشگاه وجود دارد که تنها در ایران و در استان سمنان و فقط روی خاک های گچی این منطقه زیست می کند که در معرض خطر انقراض هستند. برداشت خاک های گچی، متاسفانه باعث تهدید این گیاهان شده است.
از جمله گیاهان در معرض خطر، گیاه موسیر است که توسط بومیان جمع آوری، در نتیجه قدرت زادآوری این گیاه برای سال های بعد کم می شود که با ادامه این روند این گیاه منقرض خواهد شد. گیاه مهرخوش، گیاه دیگری از تیره نعناع با کاربری دارویی وسیعی است که رویشگاه آن در تمام دنیا در ایران و تنها در استان هرمزگان است. این گیاه جنس تکی هم دارد که به وسیله مردم منطقه برداشت می شود و عوامل تهدیدکننده ای مانند آفت ها و پایه های پراکنش کم تراکم، نسل این گیاه را در معرض تهدید قرار داده است و تنها در 2 یا 3 منطقه از استان هرمزگان گزارش شده است.
دکتر افتخاری محدودیت رویشگاه، عوامل تهدیدکننده طبیعی، نیاز خاص به رویشگاه محدود و کوچک و عامل انسانی برای کاربردهای متفاوت یا کشیدن جاده ها و فعالیت های توسعه ای را عوامل فشار مضاعف بر ادامه حیات گیاهان بویژه گیاهان خاص می داند.سرخ دار در شمال کشور، شمشاد و همیشک از گیاهانی است که به صورت های مختلف در معرض تهدید قرار گرفته است، به طوری که گیاه همیشک در شمال کشور برای خانه و ویلاسازی برداشت شده و از میان رفته است. همچنین این گیاه را برای آذین بندی بار می زنند و به مناطق مختلف می برند. از گیاه سرخ دار نیز بومی ها برای ساختن ایوان و ویلاسازی استفاده می کنند و این گیاه سال ها طول می کشد تا دوباره با تنه ای با قطر 10 سانتیمتر رشد کند. از این رو تکثیر آنها به سختی است، در نتیجه از رویشگاه های شمال کشور با ادامه این روند هر روز کاسته خواهد شد.
دکتر افتخاری می گوید: از 24 گونه در معرض خطر انقراض 10گونه را گون ها تشکیل می دهند. با توجه به این که از 8 هزار گونه کشور، 800 گونه گون وجود دارد که نشان دهنده پراکندگی این گیاه در کل کشور است و به دلیل محدودیت رویشگاهی، در معرض خط انقراض است.

گیاهان کم ارزش تر از جانوران نیستند

متاسفانه در کشور ما مسوولان به بخش جانوری توجه مضاعفی دارند، اما بی شک گیاهان کم ارزش تر از جانوران نیستند.
شاید همین نگرش مدیریتی سبب شده است مردم هم به این که گیاهی از میان می رود یا درختی قطع می شود، چندان توجهی نشان ندهند. ای کاش یک دیدگاه برابر، میان اجزای طبیعت وجود داشت.
کارشناس بخش هرباریوم سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می گوید: ای کاش به صورت مشابه و دید برابر به اجزای طبیعت نگاه می کردیم ، چراکه تمامی دیدگاه های طبیعت و حیات به هم وابسته و پیوسته هستند.
از این رو اگر با این دیدگاه نگاه کنیم که جانوران حیات خود را از گیاهان می گیرند شاید تامل بیشتری برای حفظ تنوع گیاهی داشته باشیم. هم اکنون کشورهای جهان با علم جدید، خود را از نظر ذخایر ژنتیکی و حق مالکیت معنوی قوی تر می کنند.
در کنوانسیون تنوع زیستی حفظ ذخایر ژنتیکی با سهیم کردن مردم شکل می گیرد و مسوولان باید با حفاظت از تنوع زیستی گیاهی برای نسل های فعلی به فکر نسل های آینده باشند.

حمیده سادات هاشمی
ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل: