یک بیکرانه آرام

از فرهنگ و رسوماتی که این قطرات چسبیده به هم و این آبی بی‌انتها برای نوع انسان خلق کردند. جهان میلیون‌ها سال پیش کامل پوشیده از آب بود و به مرور خشکی‌ها سر از آب در آوردند اما اکنون هم با گذشت میلیون‌ها سال نقاط آبی جهان از خشکی‌‌اش بیشتر است. خوب است درباره این نعمت الهی که بدون آن هیچ‌حیاتی شکل نمی‌گرفت بیشتر بدانیم. 

دریا، دلیل دگرگونی دنیا
دریانوردی در دوره‌ای بین حدود قرن ۱۴ تا ۱۸ میلادی، موتور اصلی گسترش اروپا به بیرون از قاره خودش‌شد.
 این روند را معمولا «عصر اکتشافات دریایی» می‌نامند. اروپایی‌ها برای تجارت با شرق (ادویه، ابریشم، کالاهای لوکس) به مسیرهای ارزان‌تر و امن‌تر نیاز داشتند. مسیرهای زمینی گران، طولانی و پرخطر بودند. بنابراین قدرت‌های دریایی اروپا مثل پرتغال و اسپانیا شروع کردند به ساخت کشتی‌های بزرگ‌تر، نقشه‌های دقیق‌تر و ابزارهای ناوبری پیشرفته‌تر. پرتغالی‌ها از طریق اقیانوس هند به خلیج‌فارس و سواحل ایران رسیدند. 
پایگاه دریایی در خلیج‌فارس (مثل هرمز) ایجاد کردند. هدف اصلی‌شان کنترل تجارت بین هند، ایران و اروپا بود. یعنی دریانوردی باعث شد اروپا مستقیم به خاورمیانه برسد، بدون نیاز به عبور از مسیرهای زمینی که توسط امپراتوری‌های منطقه کنترل می‌شد. در سال ۱۴۲۹میلادی هم کریستف‌کلمب از طریق دریا قاره آمریکا را کشف کرد و مسیر ارتباط اروپا با آمریکا آغاز شد. همه اینها سبب تحول در نظم جهانی و ساخت دنیایی جدید شد. این اهمیت دریا را حتی امروزه هم می‌توانیم پیدا کنیم. در جنگ رمضان. قانونمند ساختن تنگه هرمز توسط ایران و دریافت عوارضی از کشتی‌های عبوری سبب تغییر دوباره‌ای در نظم جهان شد. تغییری که این بار نه قاره اروپا، بلکه ایران ایجادش کرد. 

من الماء کل شی حی
خداوند متعال در قرآن کتاب آسمانی ما مسلمان‌ها می‌فرماید که از آب هر چیز زنده‌ای را خلق کردیم. یعنی آب را شاهرگ حیات در هستی می‌داند. 
همچنین خداوند می‌فرماید:  او کسی است که دریا را مسخّر (شما) ساخت تا از آن، گوشت تازه بخورید و زیوری که آن را بر خود می‌پوشانید (همچون مروارید) از آن استخراج کنید و کشتی‌ها را می‌بینی که سینه دریا را می‌شکافند تا شما (به تجارت بپردازید و) از فضل خدا بهره گیرید، شاید شکر او را به جای آورید.». یعنی خدا دریا را خلق کرد تا زندگی بنی‌آدم را سهل‌تر کند. همچنین بارها به اعجاب و شگفتی دریا در آیات و روایات اشاره می‌شود. در دعای جوشن کبیر به این آفرینش خدا اشاره و گفته شد‌: «یا مَنْ فِی الْبِحارِ عَجائِبُهُ‌؛ ‌ای کسی که شگفتی‌های قدرتت در دریا‌هاست.» 
انگار این آفریده خدا نشانه‌ای عظیم است که به وجود او پی ببریم و شکر و سپاس که فقط مخصوص خداوند است را به جا بیاوریم. جالب است که واژه بحر که در عربی به معنی دریاست هفت بار در قرآن تکرار شده و در معنای تحت‌الفظی معنای عظیم بودن و بزرگ بودن چیزی را هم می‌دهد. مثلا کلمه متبحر به معنای کسی که در کاری زیاد می‌داند از این کلمه مشتق شده. دریا در نگاه دینی هم سهمی بزرگ و اثری شگرف دارد. 

جهان نما
دریا بخشی از آب‌های آزاد است که به اقیانوس‌ها متصل‌اند. گاهی این آب‌ها نیمه بسته یا کاملا محصورند مثل دریای خزر عزیزمان که بزرگ‌ترین دریاچه جهان به حساب می‌آید و گاهی هم با اقیانوس‌ها در ارتباط هستند مثل دریای عمان. جالب است بدانید که بزرگ‌ترین دریای جهان با مساحت پنج میلیون کیلومتر مربع دریای فیلیپین است که در غرب اقیانوس آرام واقع شده و عمیق‌ترین نقطه اقیانوسی جهان گودال ماریانا در اینجا قرار دارد. وقتی کلمه عمیق‌ترین نقطه اقیانوس را می‌خوانیم یا می‌شنویم ابهت عجیبی در ذهن‌مان شکل می‌گیرد. همیشه ناشناخته‌ها ترسناک و پر رمز و رازند و حقیقت این است که اطلاعات ما از فضا به کرات بیشتر از اطلاعاتیست که از اعماق اقیانوس‌ها داریم. دریاها میزبان میلیون‌ها گونه جانوری متفاوت است و متنوع‌ترین دامنه را دریای مرجانی دارد. انسان‌ها در دوران‌های گذشته اصولا کنار آب‌ها محل زندگی بر پا می‌کردند. برای همین اصولا اولین تمدن‌ها کنار دریاها شکل گرفته مثلا دریای مدیترانه که تاریخی‌ترین دریای جهان به شمار می‌آید؛ میان سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا قرار گرفته و آب نسبتا شیرین و گرمی دارد. تمدن‌های بین‌النهرین و مصر و بسیاری از تمدن‌ها کنار این دریا شکل گرفتند. دریاهای پر آب یا همان مایه حیات اساس و زیربنای آغاز شریان زندگی به حساب‌می‌آیند. 

وانگهی دریا شود
اگر روی شن‌های ساحل ایستاده باشی و به افق خیره نگاه کنی انگار هیچ انتهایی برای دریا نمی‌توانی متصور شوی. به دلیل این بی‌کرانگی و وسعت، همیشه دریا در ادبیات نماد چیزهای تمام نشدنی و عظیم بوده. نماد بی‌پایانی حقیقت، وسعت علم یا بزرگی دوست داشتن و عشق. نکته دیگری که در دل این مخلوق پروردگار نهفته این است که دریا در خود دنیایی پنهانی و عجیب دارد. اگر یک بار به غواصی رفته باشید و اندکی از دنیای آن زیر را دیده باشید خواهید فهمید که اصلا شبیه چیزی که کنار ساحل می‌بینید نیست.
 اُدبا و شعرا این ویژگی دریا را اصولا با ویژگی انسان مقایسه می‌کنند. این‌که در درون انسان دنیایی عظیم و پیچیده و ناشناخته وجود دارد. بخشندگی دیگر صفتی‌است که همیشه در ادبیات با دریا تشبیه می‌شود. دریا پر از آب و ماهی است. هیچ وقت آدم‌هایی که همجوارش زندگی می‌کنند را گرسنه و تشنه‌نمی‌گذارد. 
خیلی از ما جزر و مد دریا را دیده‌ایم. لحظات آرام و زیبایش که نور خورشید رویش خوش رقصی می‌کند و لحظاتی که جوش و خروش دارد. بالا و پایین می‌شود و همه چیز را در خود‌می‌بلعد.
 این تناقض طوفان و آرامش در دل دریا شبیه احوالات زندگی‌است و سوژه خوبی برای خالقان ادبیات. همانجا که شمس‌لنگرودی می‌گوید: آرام باش عزیز من. حکایت دریاست زندگی. گاهی درخشش آفتاب، برق و بوی نمک، ترشح شادمانی، گاهی هم فرو می‌رویم، چشم‌های‌مان را می‌بندیم. 

زندگی دریایی
تحقیقی می‌خواندم که تأثیر شهرهای خشک و ساحلی را در شیوه پس‌انداز و مدیریت مالی مردم بررسی می‌کرد. معتقد بود شهرهای خشک به دلیل این‌که از قدیم الایام مجبور بودند غذا و آب ذخیره کنند تا به بحران خشکسالی و قحطی نرسند، این شیوه زیست درون‌شان نهادینه شده و طبق کهن الگوهایی که یانگ متصور بود در ژن‌های ما خصوصیات شخصیتی بر مبنای شیوه زیست اجدادمان وجود دارد. حالا هم مردمی که در شهرهایی با آب و هوای خشک زندگی می‌کنند بیشتر پس‌انداز می‌کنند و با حساب و کتاب بیشتری خرج می‌کنند. انگار ترس از دست رفتن همه چیز در قلب‌شان حک شده اما مردم همسایه دریا این‌گونه نیستند. ویژگی دست و دلبازی را بیشتر از دریا یاد گرفته‌اند و کمتر معتقد به روز مبادا هستند. این یک فرضیه است که می‌شود درباره درست و غلط بودنش صحبت کرد اما مبحث جالب توجهی است. چیز دیگری که دریا به مردم می‌آموزد روحیه شجاعت و همبستگی است. به دل دریا زدن چیزی‌است که در فرهنگ عامیانه هم وجود دارد. چون خطر طوفان و سیل یا غرق شدن وجود دارد. خطر پذیری و شجاعت آدم‌ها امتحان می‌شود. 

چو ایران نباشد تنِ من مباد
بزرگ‌ترین دریاچه جهان در ایران است. دریاچه‌ای که به دلیل وسعتش دریای محصور شناخته می‌شود. دریای خزر در شمال ایران واقع شده و یکی از نادرترین گونه‌های خاویار در جهان را دارد. 
 اما خلیجِ همیشه فارس. خلیج‌فارس با وسعت ۲۴۰ هزار کیلومتر مربع، پس از خلیج مکزیکو و هودسن، سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می‌شود که در جنوب ایران واقع شده است. نام خلیج‌فارس در دوره‌های مختلف تاریخی متغیر بوده است. در کتیبه‌های آشوری خلیج‌فارس، «نارمرتو» به معنای «دریای تلخ» آورده شده است. در زمان ساسانیان آن را دریای پارس می‌نامیدند و برخی از تاریخ‌نگاران و جغرافیدانان یونانی از خلیج‌فارس به نام «پرسیکوس» به معنای خلیج پارس یاد کرده‌اند و بالاخره این که دانشمندان مسلمان آن را، بحر فارسی یا البحرالفارسی ذکر کرده‌اند. 
طول ساحل دریای عمان نیز در ایران، از خلیج گواتر تا بندرعباس، ۷۸۴کیلومتر است. بندرهای کوچک جاسک، چابهار و گواتر از بنادر بازرگانی و دریانوردی این دریا به شمار می‌آید و از شهرهای مهم دریای عمان چابهار و جاسک است. شمال و جنوب ایران به دلیل همجواری با دریاها مختصات خاص خودش را دارد. هر ساله پذیرای مهمانان زیادی از سراسر کشور است. قدرت‌های دریایی ایران نیز به دلیل وجود مناطق حساس دریایی زیاد است. از جمله این قدرت‌ها تسلط کنونی ما بر استراتژیک‌ترین تنگه جهان است که اکنون وجود این آب در خاک ما و همچنین ذکاوت دریابان‌های ما موجب حفظ اقتدار نام ایران در جهان شده است.