فرسایش خاک، بحرانی خاموش در خراسان رضوی

به گزارش جام جم آنلاین، دکتر میثم مجیدی، در حاشیه همایش مرهم زخم زمین با اشاره به وضعیت ناگوار فرسایش خاک در این استان، خاطرنشان کرد: دخالت‌های انسانی عامل اصلی شتاب‌گیری این روند در سه دهه اخیر بوده است.

وی اظهار کرد: در حالی که توجه عمومی به سمت بحران کم‌آبی در خراسان رضوی جلب شده است، معضلی خاموش‌تر، اما به همان اندازه حیاتی در حال گسترش است و آن فرسایش خاک است. این پدیده که حاصل برهم‌خوردن تعادل میان پوشش گیاهی، اقلیم و فعالیت‌های انسانی است، سرعتی نگران کننده یافته و در حال تهدید بنیان حاصلخیزی و امنیت غذایی استان است.

این پژوهشگر آب و خاک با بیان اینکه خراسان رضوی به دلیل اقلیم نیمه‌خشک و پوشش طبیعی شکننده، همواره در معرض پدیده‌های فرسایشی بوده است، تصریح کرد: طی سه دهه گذشته، روند این فرسایش از حالت طبیعی به شکل شتاب یافته انسانی تغییر ماهیت داده است. در گذشته نیرو‌های طبیعی مانند باد و بارش‌های شدید عامل اصلی بودند، اما امروز دخالت‌های انسانی شامل چرای بی‌رویه، شخم‌های نادرست در اراضی شیب‌دار، تخریب جنگل‌های تاغ و بادام‌کوهی و گسترش ساخت‌وساز‌های شهری بدون برنامه، عامل اصلی فرسایش در دشت‌ها و ارتفاعات شده است.

رئیس مرکز پژوهشی آب و محیط‌زیست شرق، در خصوص میزان فرسایش سالانه خاک در خراسان رضوی گفت: طبق پژوهش‌های صورت گرفته، متوسط فرسایش سالانه خاک در خراسان رضوی حدود ۲۰ تا ۲۴ تن در هکتار است، در حالی که متوسط جهانی حدود ۵ تن در هکتار گزارش می‌شود. این عدد، نشان از وضعیت بحرانی و چهار تا پنج برابر حالت نرمال جهانی است.

مجیدی، عوامل متعددی را در تشدید این بحران در استان خراسان رضوی مؤثر دانست و افزود: تغییر اقلیم و خشکسالی‌های پیاپی، منجر به خشکی سطح خاک و کاهش پوشش گیاهی شده است. در نتیجه، باد‌های شدید در مناطق تربت‌جام و خواف و تایباد موجب فرسایش بادی در گستره وسیعی از زمین‌ها می‌شود. همچنین، چرای بیش‌ازحد دام و کاهش تراکم پوشش گیاهی مرتعی، خاک را مستقیماً در معرض فرسایش قرار داده است.

وی بیان کرد: مدیریت نادرست اراضی کشاورزی در شیب‌های بالا، بدون رعایت تراس‌بندی، نیز فرسایش آبی را تشدید کرده است. علاوه بر این، برداشت بی‌رویه مصالح و توسعه عمرانی فاقد ملاحظات زیست‌محیطی در ارتفاعات، موجب تخریب خاک و تجمع رسوبات شده است.

پیامد‌های اقتصادی و زیست‌محیطی فرسایش خاک

این پژوهشگر حوزه محیط‌زیست، پیامد‌های فرسایش خاک را بسیار گسترده و فراتر از یک مسئله زمین‌شناسی دانست و بیان کرد: وقتی خاک حاصلخیز از بین می‌رود، ظرفیت تولید محصولات کشاورزی کاهش می‌یابد و وابستگی اقتصادی روستا‌ها به منابع بیرونی بیشتر می‌شود. در استانی مانند خراسان رضوی که بخش قابل توجهی از اشتغال مناطق روستایی وابسته به کشاورزی است، فرسایش مستقیم بر امنیت معیشتی مردم اثر می‌گذارد.

وی همچنین به تأثیرات زیست‌محیطی این پدیده اشاره و اظهار کرد: فرسایش شدید خاک موجب افزایش رسوبات در برخی سد‌ها و مخازن آبی شده است که عملاً عمر مفید آنها را تا حد قابل توجهی کاهش داده. همچنین نفوذ ذرات خاک در آب‌های سطحی، هزینه تصفیه آب را افزایش می‌دهد.

خاک؛ سرمایه‌ای که در یک فصل از دست می‌رود

مجیدی با اشاره به سرعت بازسازی خاک، این واقعیت را دلخراش دانست و خاطرنشان کرد: تشکیل هر یک سانتی‌متر خاک حاصلخیز بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ سال زمان می‌برد، اما ما همین مقدار را در یک فصل زراعی از دست می‌دهیم. این یعنی نابودی بنیادی سرمایه طبیعی که عملاً غیرقابل تجدید در زمان حیات انسان است.

رئیس مرکز پژوهشی آب و محیط‌زیست شرق، راهکار مقابله با فرسایش خاک را نیازمند رویکردی جامع و چند وجهی دانست و خاطرنشان کرد: مداخلات ما باید همزمان فنی، مدیریتی و فرهنگی باشد. احیای پوشش گیاهی با کشت گیاهان مقاوم به خشکی مانند تاغ و گز، کنترل تراکم چرای دام با استفاده از سامانه‌های پایش هوشمند و ترویج کشاورزی حفاظتی و روش‌های آبیاری نوین از جمله اقدامات ضروری است.

وی بر ضرورت اجرای طرح‌های آبخیزداری با رویکرد جامع تأکید کرد و گفت: احداث بند‌های خاکی، تراس‌بندی و مدیریت سیلاب‌ها تنها زمانی مؤثر است که مبتنی بر نقشه‌های فرسایش و مدل‌های زمین پوشی باشد.

مجیدی همچنین به چالش‌های اجرایی پیش روی این برنامه‌ها اشاره و اظهار کرد: اعتبارات طرح‌های آبخیزداری و تثبیت خاک در سال‌های اخیر بسیار کمتر از نیاز واقعی بوده است. از سوی دیگر، نگاه کوتاه مدت به توسعه شهری باعث شده حفاظت خاک در اولویت پایین‌تری قرار گیرد. همچنین، نبود نظام یکپارچه پایش خاک در استان، کار برنامه‌ریزی را دشوار کرده است.

وی نقش آموزش و مشارکت جوامع محلی را مهم دانست و تصریح کرد: مردم باید بدانند خاک یک سرمایه زیستی است. برگزاری دوره‌های آموزشی برای دهیاران و کشاورزان و ترویج نگاه علمی به محیط‌زیست در سطح محلی، می‌تواند به تقویت برنامه‌های حفاظتی کمک کند. دانشگاه‌ها نیز باید با به روزرسانی سرفصل‌های آموزشی، نیروی متخصص مورد نیاز را تربیت کنند.

چشم‌انداز آینده؛ امید به اقدام جدی

رئیس مرکز پژوهشی آب و محیط‌زیست شرق، ضمن تشریح ابعاد بحران فرسایش خاک در خراسان رضوی، نسبت به عواقب ادامه روند فعلی ابراز نگرانی جدی کرد. وی با تأکید بر اینکه این پدیده، سرمایه طبیعی و امنیت غذایی استان را به طور مستقیم تهدید می‌کند، از فرصتی اندک برای جبران سخن گفت.

مجیدی با اشاره به اینکه میزان فرسایش خاک در خراسان رضوی چهار تا پنج برابر میانگین جهانی است، افزود: این وضعیت نتیجه مستقیم عواملی، چون چرای بی‌رویه دام، کشاورزی غیراصولی در اراضی شیب‌دار، تخریب پوشش گیاهی و تغییرات اقلیمی است که مجموعاً باعث شده سالانه حجم قابل توجهی از خاک حاصلخیز استان از بین برود.

وی با بیان اینکه تشکیل هر یک سانتی‌متر خاک حاصلخیز صد‌ها سال زمان می‌برد، خاطرنشان کرد: متأسفانه ما شاهد از دست رفتن این سرمایه گران‌بها در مدت زمانی بسیار کوتاه هستیم. در مناطقی مانند دشت‌های خواف و تربت‌جام، بیش از ۴۵ درصد اراضی کشاورزی در مرحله فرسایش شدید قرار دارند و این روند، کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.

چشم‌انداز دوگانه؛ اقدام یا بیابان‌زایی

رئیس مرکز پژوهشی آب و محیط‌زیست شرق، آینده استان را در مواجهه با این بحران، دارای دو سناریوی کاملاً متفاوت توصیف کرد و افزود: با وجود هشدار‌های جدی، همچنان به بهبود وضعیت خوش‌بینم، به شرطی که اقدامات علمی و جدی صورت گیرد. اگر مداخلات علمی با پشتوانه اجتماعی و مالی کافی انجام شود، این قابلیت وجود دارد که روند فرسایش را در پنج سال آینده تا ۴۰ درصد کاهش دهیم.

وی در ادامه افزود:، اما اگر رویکرد کنونی ادامه یابد و شاهد بی‌توجهی به مدیریت پایدار خاک باشیم، سناریوی تلخ‌تری در انتظار خراسان رضوی است. در این صورت، ظرف ۱۰ سال آینده، بسیاری از دشت‌های حاصلخیز استان، به اراضی نیمه بیابانی تبدیل خواهند شد که دیگر قادر به تأمین نیاز‌های کشاورزی و زیست‌محیطی نخواهند بود.

مجیدی با تأکید بر اینکه مقابله با فرسایش خاک نیازمند همکاری و هماهنگی تمامی نهاد‌های مرتبط است، خاطرنشان کرد: باید یک شورای استانی حفاظت خاک با حضور نمایندگان دستگاه‌های کلیدی مانند جهاد کشاورزی، آب منطقه‌ای، محیط‌زیست، منابع طبیعی و دانشگاه‌ها تشکیل شود. این شورا باید بتواند سیاست‌گذاری‌ها را هماهنگ کرده و برنامه‌های عملیاتی مؤثری را تدوین و اجرا نماید.

وی بر لزوم تغییر نگرش نسبت به اولویت‌بندی‌ها تأکید کرد و افزود: ما نباید خاک را قربانی توسعه کوتاه مدت کنیم؛ این سرمایه زیست‌محیطی، میراث نسل‌های آینده است. اگر امروز برای حفاظتش اقدام نکنیم، فردایی وجود نخواهد داشت که بتوانیم در آن زندگی کنیم یا از منابع آن بهره‌مند شویم.