مسجد؛ گرانیگاه مبارزات توحیدی

برای بررسی دقیق‌تر حاکمیت معنوی ماه مبارک رمضان، نقش مساجد در پالایش روح، ایجاد همبستگی اجتماعی و همچنین تأثیر این مکان مقدس در مقاومت در برابر ظلم و شکل‌گیری انقلاب اسلامی، گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر یعقوب توکلی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ ترتیب داده‌ایم که مشروح آن در ادامه از نظر شما می‌گذرد.

در آغاز بحث، اگر بخواهیم به موضوع حاکمیت معنوی ماه مبارک رمضان و تأثیر آن بر روان جامعه نگاه کنیم، نقش مساجد در این مسیر و تأثیر مباحث معنوی بر ایستادگی‌های تاریخی مردم چگونه ارزیابی می‌شود؟
موضوع بحث حاضر، پیرامون ماه مبارک رمضان و حاکمیت معنوی این ماه در طول تاریخ است. پرسش اصلی این است که موضوعاتی همچون پالایش روح، تبلیغ دین و مباحث معنوی، تا چه اندازه بر روحیه و روان مردم در قالب ایستادگی در برابر ظلم، حرکت‌های انقلابی یا وقوع اتفاقات مهم تاریخی تأثیرگذار بوده است. در مقدمه باید اشاره کرد که مسجد از ابتدا محل توقف، سکون و فرصتی برای دعا و راز و نیاز با پروردگار و بریدن از تعلقات دنیوی بوده است؛ به‌ویژه در ایام ماه مبارک رمضان که این کارکرد تجلی بیشتری می‌یابد.

آیا این الگوی سلوک و بریدن از دنیا، مختص به دوران پس از ظهور اسلام است یا ریشه‌هایی پیش از آن نیز دارد؟ و با ظهور اسلام این الگو چگونه حول محور مسجد شکل گرفت؟
البته این الگوی سلوک، پیش از اسلام نیز در سیره انبیا وجود داشته؛ چنان‌که در زندگی پیامبر اکرم (ص) نیز پیش از بعثت، در دورانی که ایشان در غار حرا به‌سر می‌بردند، مشاهده می‌شود. ایشان برای کناره‌گیری از دنیا و مافی‌های آن، وقت خود را صرف تفکر و تعبد در آن مکان می‌کردند.
با ظهور اسلام و بنای مسجد، تمامی این امور حول محور مسجد تعریف شد. مسجد مبنا و مرکز سلوک عبادی، تأمل در کلمات الهی و تدبر در آیات شد. بر همین اساس، فضیلت عبادت در مسجد برتر از عبادت در منزل و نماز جماعت برتر از نماز فرادی تعریف شد. زمانی که انسان وارد مسجد می‌شود، روح و فضای حاکم بر آن به او منتقل می‌شود؛ این امری ادراکی است و درک معنویت در مسجد برای اکثریت مؤمنان حاصل می‌شود. از این‌رو، بسیاری از مردم علاقه وافری به حضور در مسجد دارند و در آنجا به آرامش و تحول روحی دست می‌یابند.

این نقش معنوی پس از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه چگونه در جامعه نهادینه شد و چه تأثیری بر انسجام مسلمانان داشت؟
پس از هجرت پیامبر (ص) به مدینه و ساخت مساجد قبا در مدینه، تمرکز بر عبادات و اعمال در طول سال و به‌ویژه در ماه رمضان، جدی‌تر و عمیق‌تر شد. حضور مسلمانان در مسجد در این ایام، به یک رفتار همگانی تبدیل شده بود؛ تا جایی که اگر کسی در مسجد حاضر نمی‌شد، مورد پرسش قرار می‌گرفت تا علت عدم حضور او در جمع مسلمانان مشخص شود و از او خواسته می‌شد به این پیوند اجتماعی بپیوندد.
این استمرار در حضور، به‌مرور موجب شکل‌گیری همبستگی و انسجام در جامعه و جماعت مسلمانان شد؛ لذا هم نفس حضور در مسجد و هم عبادت در آن، فضیلتی افزون بر خود نماز به‌شمار می‌رفت که روایات متعددی نیز در تمجید از آن از پیامبر (ص) و ائمه (ع) نقل شده است.

به نظر می‌رسد کارکرد مساجد صرفا به عبادات فردی محدود نماند. این نهاد مقدس چگونه وارد عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و آموزشی شد؟
به‌تدریج، ماهیت اجتماعی و سیاسی مسجد نیز جدی‌تر شد. مسجد به محل تجمع نظامی، برگزاری جلسات فکری، تدریس قرآن و احکام، و ایراد خطبه‌های نماز معه تبدیل شد که بخش عمده‌ای از آن معطوف به مسائل ابتلایی و پیگیری امور اجتماعی مسلمانان بود. در واقع، هرچه پیوند یک جامعه با مسجد عمیق‌تر باشد، آن جامعه ایمانی‌تر شناخته می‌شود. مسجد با برگزاری سخنرانی‌ها و تبیین احکام، به مهم‌ترین پایگاه انتقال معارف توحیدی و احکام شرعی مبدل شد. سخنان بیان‌شده در مسجد برای مخاطبان از حجیت شرعی برخوردار بود و مقبولیت و تأثیر بیشتری می‌یافت؛ چنان‌که پذیرش کلام یک عالم دینی در محیط مسجد با خارج از آن تفاوت معناداری داشت.
با گسترش سؤالات مردم، آیه «نفر» (و ما کان المؤمنون لینفروا کافه فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی‌الدین ولینذروا قومهم إذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون: و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد]کوچ کنند، پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا [دسته‌ای بمانند و]در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند، باشد که آنان [از کیفر الهی]بترسند. توبه: ۱۲۲) نازل شد که براساس‌آن، گروهی موظف شدند نزد پیامبر (ص) تفقه در دین پیدا کنند و سپس برای انذار و آموزش به سوی قوم خود بازگردند. این مبلغان و معلمان قرآن، کانون فعالیت خود را در مساجد قرار دادند. ضرورت گسترش مساجد، به جدی‌شدن نقش حوزه‌های علمیه و مدارس دینی منجر شد و پیوندی معنادار میان «مدرسه» و «مسجد» شکل‌گرفت؛ یعنی شخص در مدرسه می‌آموخت و در مسجد آموزش می‌داد. به همین دلیل در طول تاریخ، مدارس دینی و مساجد همواره در کنار یکدیگر یا با فواصل بسیار نزدیک ساخته می‌شدند و کارکرد اصلی دانش‌آموختگان آنها، در قالب امام جماعت یا مبلغ در مساجد معنا می‌یافت.

با توجه به این جایگاه مرجعیت‌گونه، نقش علما و روحانیون مساجد در تحولات سیاسی و مقاومت در برابر ظلم چگونه رقم خورد؟
این روحانیون علاوه بر نقش مذهبی، ایفاگر نقش‌های اجتماعی و سیاسی نیز بودند و در برابر ظلم بیگانگان مقاومت می‌کردند. بارزترین جلوه این عظمت، شهادت امیرالمؤمنین (ع) در محراب مسجد است. همچنین در تذکره‌هایی مانند کتاب «شهدای الفضیله»، نام بزرگان بسیاری ذکر شده که در مسجد به شهادت رسیده‌اند.
برای نمونه در عهد مغول، شیخ خلیفه مازندرانی در سبزوار که حیاتش با مسجد گره خورده بود، در همان‌جا به شهادت رسید. در دوران معاصر و پس از انقلاب نیز بسیاری از علما و شهدای محراب در مساجد به شهادت رسیدند. شهادت در مسجد و در پاک‌ترین لحظات روحانی، همواره از متعالی‌ترین آرزو‌های اهل ایمان بوده است؛ همان‌گونه که شهادت شیخ احمد یاسین پس از نماز صبح در مسجد، برانگیزاننده حسرت و غبطه بسیاری از اهل معنویت شد که آرزوی شهادتی مشابه او را در دل داشتند.

در دوران معاصر و به‌طورخاص در جریان پیروزی انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار کبیر انقلاب چه نگاهی به کارکرد مسجد در پیشبرد اهداف نهضت داشتند؟
در جریان انقلاب اسلامی، یکی از اقدامات کلیدی امام‌خمینی (ره)، توجه به امر توحید بود. انقلاب اسلامی یک انقلاب توحیدی است که در آن مفاهیم اجتماعی و اقتصادی مانند استعمار و امپریالیسم، در قالب واژگان «طاغوت» و «استکبار» (در مقابل توحید) معنا یافتند. بهترین مکان برای تحقق ایمان الهی و مجتمع‌کردن مردم حول محور توحید علیه طاغوت، مسجد بود. حضرت امام با درک درست از این واقعیت، مسجد را گرانیگاه مبارزه قرار دادند و معتقد بودند که دندان سلطنت و مفاسد آن، جز با «دیلم ایمان» مردم کنده نمی‌شود و مرکز ثقل این دیلم، مسجد بود.

با درنظرگرفتن این نقش محوری و پایه‌ای، تقابل دشمنان با مساجد را در حوادث و فتنه‌های اخیر چگونه تحلیل می‌کنید؟
دشمنان نیز به‌خوبی به این نقش محوری پی برده‌اند؛ چنان‌که در حوادث اخیر، عناصر وابسته به جریان پهلوی بیش از هرجا به مساجد حمله کرده و آنها را به آتش کشیدند، زیرا می‌دانستند مسجد کانون اصلی وحدت مردم ایران است. در مقابل، مردم با ایستادگی خود، حتی در همان مساجد سوخته و پیش از بازسازی، به نماز ایستادند.
مسجد محل عروج ایمان الهی، مرکز وداد و وحدت، و جایگاه بازیابی انسان در میان مؤمنان است. مؤمن در مسجد احساس مهمانی خداوند را دارد و این شیرینی و سکینه ایمانی را با تمام وجود درک می‌کند. درنهایت، کسانی که جان‌شان برای ایمان الهی می‌تپد، در مسجد به آرامش و سکون قلبی بهتری دست می‌یابند.