نهضت ۴۷ساله برق‌رسانی

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، صنعت برق ایران ساختاری محدود، وابسته و عمدتا متمرکز در شهرهای بزرگ داشت. براساس آمارهای رسمی، در سال ۱۳۵۷ ظرفیت نصب ‌شده نیروگاهی کشور حدود ۷۰۰۰مگاوات بود؛ ظرفیتی که بخش قابل توجهی از آن نیز با اتکا به تجهیزات وارداتی و مدیریت خارجی بهره‌برداری می‌شد. در آن مقطع، مصرف برق عمدتا در تهران و چند شهر بزرگ متمرکز بود و بسیاری از مناطق روستایی و حتی شهرهای کوچک از دسترسی پایدار به برق محروم بودند.ضریب برق‌رسانی روستایی پیش از انقلاب اسلامی کمتر از ۳۰درصد برآورد می‌شود. از مجموع بیش از ۶۰هزار روستای کشور، تنها بخش محدودی به شبکه برق متصل بودند و همین موضوع، شکاف توسعه‌ای میان شهر و روستا را تشدید می‌کرد. همچنین طول شبکه انتقال و توزیع برق محدود بود وخاموشی‌های گسترده - به‌ویژه در فصول اوج مصرف- امری رایج به‌شمار می‌رفت.پس از پیروزی انقلاب اسلامی، توسعه برق‌رسانی به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی کشور تعریف شد. برخلاف دوره پیش از انقلاب که سرمایه‌گذاری‌ها عمدتا در مناطق برخوردار متمرکز بود، سیاست‌گذاری جدید بر گسترش عادلانه زیرساخت‌ها و پوشش سراسری تأکید داشت.  
براساس آخرین آمارهای وزارت نیرو، ظرفیت نصب‌شده نیروگاهی کشور در سال‌های اخیر به حدود ۹۵هزار مگاوات رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده رشد ۱۴۰۰درصدی نسبت به پیش از انقلاب است. این رشد نه‌تنها از نظر کمی قابل توجه است بلکه از منظر تنوع سبد تولید نیز اهمیت دارد به‌طوری‌که نیروگاه‌های حرارتی، برقابی، تجدیدپذیر و اتمی در ترکیب تولید برق کشور نقش‌آفرینی می‌کنند. 

برق‌رسانی روستایی 
یکی از شاخص‌ترین تفاوت‌های وضعیت برق پیش و پس از انقلاب، در حوزه برق‌رسانی روستایی قابل مشاهده است. در حالی که پیش از انقلاب، روستاهای کشور فاقد برق بودند اما امروز ضریب برق‌رسانی روستایی به بیش از ۹۹درصد رسیده است. طبق آمار رسمی، از حدود ۵۹هزار روستای دارای سکنه، تقریبا تمامی آنها به شبکه برق متصل هستند. رشد برق‌رسانی به روستاها به این صورت است که در سال ۱۳۵۷ فقط ۴۳۶۷روستا از برق برخوردار بودند که این رقم در پایان سال گذشته به ۵۸هزار و ۹۴۵روستا رسیده که رشدی ۱۳۰۰درصدی داشته است. این دستاورد صرفا یک موفقیت فنی نیست بلکه آثار اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای به‌همراه داشته است؛ از بهبود کیفیت زندگی روستاییان و توسعه صنایع کوچک گرفته تا ارتقای شاخص‌های آموزش، بهداشت و کاهش مهاجرت روستا به شهر از جمله اثرات این دستاورد است. رشد ظرفیت تولید بدون توسعه متوازن شبکه انتقال و توزیع امکان‌پذیر نیست. پیش از انقلاب اسلامی، طول خطوط انتقال فشار قوی کشور محدود و عمدتا در مناطق مرکزی متمرکز بود اما امروز طول شبکه انتقال و فوق ‌توزیع برق ایران به بیش از ۹۰۰هزار کیلومتر مدار رسیده است؛ رقمی که ایران را در زمره کشورهای پیشرو منطقه از نظر گستره شبکه قرار داده است.همچنین توسعه پست‌های برق، افزایش ولتاژ شبکه و هوشمندسازی بخشی از زیرساخت‌ها، امکان انتقال برق به نقاط دورافتاده و مدیریت بهتر بار را فراهم کرده است. این موضوع به‌ویژه در کشوری با وسعت جغرافیایی ایران و تنوع اقلیمی بالا، اهمیت دوچندان دارد. 
   
رشد مصرف؛ نشانه‌ای از توسعه 
مصرف برق کشور نیز همزمان با توسعه زیرساخت‌ها افزایش یافته است. در سال ۱۳۵۷، مصرف سالانه برق ایران کمتر از ۲۰میلیارد کیلووات‌ ساعت بود، در حالی که این رقم در سال‌های اخیر از ۳۵۰میلیارد کیلووات ‌ساعت فراتر رفته است. افزایش مصرف برق، از یک‌سو نشانه رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و توسعه صنعتی است و از سوی دیگر، چالش‌هایی همچون ناترازی تولید و مصرف، فشار بر شبکه و ضرورت سرمایه‌گذاری مستمر را به‌همراه دارد. یکی دیگر از تفاوت‌های اساسی صنعت برق قبل و بعد از انقلاب، در میزان وابستگی به خارج نهفته است. پیش از انقلاب، طراحی، ساخت و بهره‌برداری بسیاری از نیروگاه‌ها و تجهیزات شبکه به شرکت‌های خارجی وابسته بود اما امروز بخش قابل توجهی از تجهیزات نیروگاهی، ترانسفورماتورها، دکل‌ها و حتی خدمات مهندسی توسط شرکت‌های داخلی تأمین می‌شود. این بومی‌سازی_ به‌ویژه در سال‌های تحریم_ نقش مهمی در تداوم فعالیت صنعت برق و جلوگیری از توقف پروژه‌های حیاتی ایفا کرده است. 
   
صنعتی راهبردی با دستاوردهای بزرگ 
مقایسه آماری وضعیت صنعت برق ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی نشان می‌دهد این بخش یکی ازموفق‌ترین حوزه‌های توسعه زیرساختی کشور بوده است. افزایش چندبرابری ظرفیت تولید، برق‌رسانی تقریبا کامل به شهرها و روستاها، توسعه گسترده شبکه انتقال و توزیع و کاهش وابستگی خارجی از جمله دستاوردهایی است که برق را به یک خدمت عمومی فراگیر تبدیل کرده. با این حال رشد سریع مصرف، فرسودگی بخشی از شبکه، محدودیت منابع مالی و چالش‌های مرتبط با تغییر اقلیم نشان می‌دهد صنعت برق ایران برای حفظ پایداری خود نیازمند اصلاحات ساختاری، بهینه‌سازی مصرف و سرمایه‌گذاری هدفمند است. تجربه چهار دهه گذشته نشان داده برق نه‌تنها موتور توسعه بلکه آینه‌ای از سیاست‌گذاری اقتصادی و اجتماعی کشور است؛ آینه‌ای که آینده آن، به تصمیم‌های امروز گره خورده است. 

  
تولید برق کشور بیش از ۲۳ برابر شده است 
صنعت برق ایران در بیش از چهار دهه گذشته، نه‌تنها پاسخگوی رشد شتابان تقاضا بوده بلکه در شاخص‌های توسعه، پایداری و فناوری،رشدی به‌مراتب فراترازمتوسط جهانی رابه ثبت رسانده است. ازابتدای انقلاب تاکنون، ظرفیت نیروگاهی ایران حدود ۱۴برابر افزایش یافته، درحالی که این شاخص در سطح جهان به‌طور متوسط ۴.۵برابر رشد داشته است. تولید برق کشور نیز بیش از ۲۳برابر شده، در حالی که رشد تولید برق در دنیا حدود ۳.۴برابر بوده که نشان می‌دهد شتاب توسعه صنعت برق ایران حدود ۶.۷برابر میانگین جهانی است. 
مصطفی رجبی مشهدی، مدیرعامل توانیر با اشاره به عملکرد سال ۱۴۰۴ در صنعت برق گفت: در ابتدای سال پیش‌بینی می‌شد حداکثر تقاضای برق کشور حدود ۶درصد افزایش یابد اما با اجرای برنامه‌های گسترده مدیریت مصرف، نه‌تنها این افزایش محقق نشد بلکه کاهش واقعی حدود ۳درصدی در اوج بار رقم خورد. در مجموع، تقاضای برق کشور ۹درصد کمتر از روند طبیعی پیش‌بینی‌شده بود که این موضوع برای نخستین بار در صنعت برق کشور اتفاق افتاد. 
وی با اشاره به برنامه‌های پیش ‌رو افزود: هدف‌گذاری صنعت برق در سال ۱۴۰۵، تثبیت حداکثر تقاضای برق در سطح ۷۷هزار و ۵۰۰مگاوات است. به گفته رجبی مشهدی، این هدف از طریق توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، نصب کنتورهای هوشمند، بهینه‌سازی کولرهای آبی و گازی، ارتقای بهره‌وری انرژی و تداوم برنامه‌های مدیریت مصرف دنبال می‌شود. 

۲۲ سال پایداری شبکه بدون حتی یک خاموشی سراسری 
مدیرعامل توانیر با اشاره به رکورد پایداری شبکه برق کشور گفت: از سال ۱۳۸۲ تاکنون، شبکه برق ایران حتی یک مورد خاموشی سراسری (Blackout) را تجربه نکرده است؛ دستاوردی که به‌گفته وی در سطح منطقه و حتی بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته کم‌نظیر است. 
رجبی مشهدی خاطرنشان کرد: این در حالی است که طی سال‌های اخیر، کشورهای مختلفی از جمله اسپانیا، پرتغال، هند، پاکستان و بنگلادش خاموشی‌های گسترده با میلیون‌ها نفر جمعیت متاثر را تجربه کرده‌اند.