دریاچه ارومیه آخرین نفس هایش را می کشد

دریاچه ارومیه ، دریاچه ای است که در شمال غربی ایران قرار گرفته است و در صنعت اکوتوریسم منطقه نقش بسیار مهمی دارد.

کد خبر: ۱۵۳۸۴۴

این دریاچه صحنه ای بزرگ و زیبا و منظره ای دیدنی از تجمع پرندگان آبزی است که در گذشته چی چست و کبودان نام داشته است و از نظر حفظ ذخایر ژنتیکی بسیار ارزشمند است . همچنین وجود ذخایر نمک خوراکی و صنعتی و آرتمیا از دیگر ارزش های بسیار مهم این دریاچه محسوب می شود. پل میان گذر دریاچه ارومیه یکی از بزرگترین طرح های عمرانی سال های گذشته و چه بسا دهه های گذشته است . طرح این میان گذر که از دو سوی دریاچه تا وسط دریاچه کشیده شده است ، پس از مدتی توقف ، اکنون به اجرا درآمده است. با توجه به اهمیت این موضوع با دکتر دلاور نجفی حاجی پور، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان محیط زیست به گفتگو نشسته ایم.

چه عاملی تنوع زیستی این دریاچه را از دیگر اکوسیستم تالابی متمایز می کند؛
نوعی میگوی آب شور به نام آرتمیا و انواعی از جلبک های شورپسند در دریاچه ارومیه زندگی می کنند. آرتمیای دریاچه ارومیه یک گونه انحصاری برای این دریاچه محسوب می شود و برای تعدادی از پرندگان که در جزایر دریاچه جوجه آوری می کنند، حائز اهمیت است . سواحل کم عمق و آرامش و امنیتی که در این منطقه وجود دارد، سبب شده است دریاچه ارومیه یکی از مهمترین زیستگاه های پرندگان مهاجر باشد. چهره دریاچه در فصل پاییز و زمستان به کلی دگرگون می شود. در این زمان بسیاری از پرندگان از دریاچه ارومیه به سوی عرض های جنوبی و گرمسیری مهاجرت می کنند و بلافاصله پس از پرندگان جوجه آور، پرندگان مهاجر از سرزمین های سردسیر شمالی از راه می رسند و در این منطقه زمستان گذرانی می کنند.

به اشباع رسیدن شوری دریاچه ارومیه چه پیامدهای نامطلوبی را به همراه خواهد داشت؛
از نظر ترکیبات شیمیایی آب ، ارومیه دریاچه ای از نوع سولفات و کلرید سدیم است. وقتی شوری به اشباع می رسد، بلور نمک تشکیل می شود که در حاشیه و کف دریاچه و گاهی در برخی نقاط درون آب قابل مشاهده است . رسوبات نمک سبب می شود دریاچه به صورت پهنه زاری از نمک درآید که زندگی جوامع انسانی اطراف دریاچه را به دلایل مختلف تحت تاثیر قرار خواهد داد. کاهش نزولات جوی و احداث سد و همچنین برداشت بی رویه از سطح آب دریاچه از مهمترین عواملی است که سبب افزایش شوری دریاچه شده است.

آیا در این اکوسیستم تالابی پوشش گیاهی نیز وجود دارد؛
دریاچه ارومیه به دلیل شوری زیاد فاقد پوشش گیاهی آبزی است. در برخی جزایر اطراف ، بویژه جزایر اشک و کبودان بقایایی از جنگل های پسته وحشی دیده می شود. به طور کلی پوشش گیاهی این جزایر استپی و نمونه ای است از آنچه در گذشته ای نه چندان دور قسمت وسیعی از ارتفاعات جنوبی البرز و بخشی از دامنه های زاگرس را می پوشانید که به دلیل استفاده بی رویه انسان امروز آثار کمی از آن به جای مانده است. در بعضی مناطق ، وضعیت مناسب خاک و شیب زمین ، زمینه مناسبی را برای ایجاد پوشش گیاهی انبوه فراهم کرده است.

به نظر شما می توان گفت سدهایی که در شمال دریاچه احداث شده ، مهمترین عامل کاهش سطح آب دریاچه است؛
وسعت دریاچه تابع مستقیمی از مقدار بارش سالانه و مقدار آبی است که وارد دریاچه می شود. دریاچه ارومیه در یک فرونشست کم عمق در فلات آذربایجان در شمال غرب کشور ایجاد شده است و عمق متوسط آن حدود 6متر است . حداکثر وسعت دریاچه در ماه های اردیبهشت و خرداد است که مقدار ورودی آب آن بر اثر ذوب برف از کوه های اطراف و افزایش دبی آب رودخانه به اوج خود می رسد. در اواخر فصل تابستان و اوایل پاییز وسعت دریاچه به حداقل می رسد. احداث سدهای متعدد در رودخانه های منتهی به دریاچه یکی از مهم ترین عوامل تهدیدکننده این دریاچه است که با توجه به خشکسالی سال های اخیر سبب کاهش شدید ورودی آب به دریاچه و عقب نشینی آن شده است و در نتیجه دهها هزار هکتار نمکزار در اطراف دریاچه به وجود آمده است. به گفته مقامات وزارت نیرو، میزان آب جمع شده در پشت سدها برای تامین کمبود آب دریاچه کافی نیست . اگرچه وزارت نیرو بر روی رودخانه هایی که به این دریاچه می ریزند، سازه های هیدرولیکی را احداث کرده است تا از آب جمع آوری شده در آن برای تامین آب مورد نیاز کشاورزی در منطقه استفاده کند، اما اگر آب جمع شده در پشت این سدها را هم رها کنیم تغییر محسوسی در سطح آب دریاچه ایجاد نخواهد شد.

به نظر شما آیا لازم است در منطقه ارومیه که در کشاورزی سابقه طولانی دارد، سدی احداث شود؛
از آنجایی که وزارت کشاورزی سطح زیر کشت را در مناطق مختلف کشور افزایش داده است ، بنابراین با افزایش سطح زیر کشت به آب بیشتری برای آبیاری مزارع کشاورزی نیاز داریم . بررسی های انجام شده در این زمینه حاکی از آن است که با استفاده از فرآیندهای متداول در مصرف آب در بخش کشاورزی بخوبی برداشت نمی شود و در نتیجه بازده بخش کشاورزی کمتر خواهد بود بنابراین باید با احداث سد، نیاز آبی منطقه را تامین کنیم.

آیا در این منطقه طرح های صنعتی و تحقیقاتی هم اجرا می شود؛
سازمان شیلات برای پرورش صنعتی آرتمیا طرحی را اجرا کرده است. طرح مدیریت پارک نیز کار تحقیقاتی ای است که با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست ، وزارت نیرو و وزارت کشاورزی انجام می شود.

احداث میان گذر ارومیه از چه نظر دریاچه را در معرض تهدید قرار خواهد داد؛
احداث بزرگراه شهید کلانتری که از وسط دریاچه ارومیه عبور و شهر ارومیه را به تبریز متصل می کند، از مشکلات اصلی این دریاچه است . این جاده باعث قطع ارتباط طبیعی نواحی شمالی دریاچه با قسمت های جنوبی شده و از آنجا که 86 درصد از آبهای ورودی دریاچه از ناحیه جنوبی بزرگراه وارد آن می شود، این عامل باعث تفاوت در خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و بویژه چگونگی رسوب گذاری در نواحی شمالی و جنوبی دریاچه خواهد شد. این جاده از 25سال گذشته به صورت 2قسمت مجزا به عنوان مسیر ارتباطی بین آذربایجان غربی و شرقی وجود داشته است . در صورتی که این دو قسمت بدون احداث پل به هم متصل شوند، جابه جایی آب در 2 بخش شمالی و جنوبی دریاچه با مشکل مواجه می شود و در نتیجه دو اکوسیستم مجزا با شوری متفاوت خواهیم داشت.همان طور که می دانیم ، جریان آب دریاچه ، جریان هایی پاد ساعتگرد است.

آیا این جریان در تولیدمثل آرتمیا، تنها سخت پوست ساکن این اکوسیستم تالابی ، موثر است؛
وجود جریان دائمی منظم در آب دریاچه سبب می شود در این تالاب ترکیب همگنی وجود و بخش های مختلف دریاچه شوری یکسانی داشته باشد. بدون شک وجود این جریان در تولیدمثل آرتمیا بسیار تاثیرگذار خواهد بود. این در حالی است که هر گونه تغییر در میزان شوری آب نیز می تواند در جمعیت این موجودات تغییراتی را ایجاد کند. در صورتی که 2 قسمت مجزا در دریاچه تشکیل شود، در قسمت جنوبی به دلیل وجود رودخانه هایی که آب آنها به دریاچه می ریزند میزان درجه شوری در مقایسه با قسمت شمالی کاهش خواهد یافت البته با توجه به عواملی که در ایجاد این جریان نقش دارند، پس از مجزا شدن 2بخش دریاچه از یکدیگر باز هم جریان به صورت محلی ایجاد خواهد شد. برای این که بتوانیم شوری آب دریاچه را به حد متعادل برسانیم ، به حجم آبی معادل 15میلیارد مترمکعب نیاز داریم که حجم زیادی است و براحتی تامین نخواهد شد بنابراین پس از مدتی بخش شمالی دریاچه به شوره زاری تبدل می شود و بادهایی که در منطقه جریان دارند نمک را به آذربایجان شرقی هدایت می کند که در نتیجه استان آذربایجان شرقی و شهر تبریز را در معرض خطر نمک قرار خواهد داد.

چه عوامل دیگری در منطقه وجود دارند که تهدیدی جدی برای این منطقه به شمار می آید؛
دفع فاضلاب های شهری و روستایی که به طور مستقیم از طریق رودخانه ها به دریاچه می رسند، از دیگر عوامل تهدیدکننده تالاب است . همچنین گسترش شهرک های توریستی و سیاحتی در اطراف دریاچه نیز از دیگر عواملی است که می تواند پیامدهای نامطلوبی را در منطقه به همراه داشته باشد. در صورتی که کمبود آب ادامه داشته باشد، استان های مجاور با مشکلات زیست محیطی بسیار زیادی مواجه خواهند شد. کشاورزی بدون ضابطه و مصرف بیش از حد کود، سموم کشاورزی و آب نیز از دیگر عواملی است که سبب از میان رفتن این اکوسیستم دارای اهمیت بین المللی خواهد شد. کشاورزی در حاشیه دریاچه و برداشت بی رویه از آب های تحت الارضی سبب می شود آب شور به سمت حاشیه ها پیشروی کرده و در نتیجه در سالهای آینده از چاه های آب منطقه فقط نمک برداشت خواهد شد.

با توجه به پیامدهای ناشی از احداث میان گذر ارومیه در نهایت سازمان حفاظت محیط زیست چه اقدامی انجام داده است؛
با وجود مخالفت مسوولان سازمان حفاظت محیط زیست این طرح در حال اجراست و بزودی به بهره برداری خواهد رسید. با توجه به اهمیت این دریاچه ، در برنامه چهارم توسعه ماده 67 ، سازمان حفاظت محیط زیست موظف شد آیین نامه مربوط به برنامه مدیریت زیست بومی در زیست بوم های حساس بویژه دریاچه ارومیه را تهیه کند و به مرحله اجرا درآورد. سازمان بودجه این آیین اجرایی را با همکاری مسوولان دستگاه های اجرایی مرتبط تهیه و آن را به سازمان مدیریت و برنامه ریزی ارائه کرده است اما از آنجا که وزارت راه و ترابری ضرورت احداث این بزرگراه را اعلام کرده بود، این طرح بدون در نظر گرفتن پیامدهای نامطلوب زیست محیطی به اجرا درآمده است که در صورت عدم احداث پل در مسیر باقی مانده ارتباط میان 2بخش شمالی و جنوبی دریاچه برای همیشه از بین خواهد رفت ، اما با احداث پل می توانیم این ارتباط را از طریق بخش کوچکی که در میان 2 قسمت بزرگراه در زیر پل قرار می گیرد، حفظ کنیم و در نتیجه آثار سوئ اجرای این طرح را به حداقل برسانیم.

طرحی که بالاخره به اجرا درآمد

احداث میان گذر دریاچه ارومیه در دهه های گذشته نگرانی های بسیاری را برای مسوولان سازمان های اجرایی به همراه داشته است.
عملیات اجرایی با سنگ ریزی داخل دریاچه از سمت ساحل غربی آغاز شد و پس از انتصاب شهید کلانتری به وزارت راه ، عملیات سرعت بیشتری گرفت.
سنگ ریزی از ساحل شرقی شروع شد ولی با رسیدن خاکریزها به مناطق عمیق تر دریاچه و به علت مشکلات هیدرولیکی و جغرافیایی ادامه سنگ ریزی ممکن نشد و 1.3 کیلومتر فاصله میان دو طرف مسیر بدون سنگریزی باقی ماند. مطالعاتی که پس از آن انجام شد، به پیش بینی استفاده از پل شناور منتج شد.
در سال 1368 این طرح به اجرا درآمد و پل شناوری برای اتصال دو طرف دریاچه به یکدیگر ساخته شد. اما پس از 4 ماه بهره برداری این پل به علت وقوع توفان شدید در هم شکست.
با توجه به تصمیم قطعی دولت برای احداث پل و همچنین اطلاع از اثرات نامطلوب زیست محیطی ناشی از اجرای این طرح ، قرار بود در کنار عملیات اجرایی فنی با استفاده از نظرات مسوولان و صاحبنظران راهکارهای علمی برای جلوگیری از تخریب دریاچه مورد توجه قرار گیرد و به همین دلیل پیمانکار متعهد شده بود کلیه برنامه های اجرایی و عملیاتی طرح را به تایید سازمان حفاظت محیط زیست برساند اما همان طور که شنیده اید ، طرح ساخت پل با سرعت بیشتری ادامه یافت و اکنون به مراحل نهایی احداث نزدیک تر شده است.
این در حالی است که بسیاری از منتقدان بر این باورند که اساسا احداث چنین پلی کاملا اشتباه بوده است.