بیابان ها حاصلخیز می شوند

بیابان زایی با کاهش توان حاصلخیزی در منابع و اراضی رخ می دهد که این امر حتی مناطق خزری و جنگلی ما را نیز در معرض تهدید قرار می دهد.

کد خبر: ۱۵۰۰۰۲

از بین بردن جنگلها به منظور استفاده های کشاورزی ، تولید هیزم و زغال چوب مساحت جنگلها را کاهش و روند بیابان زایی را سرعت می دهد.بررسی ها نشان می دهد هم اکنون سالانه 700هزار هکتار از بوته زارهای کویری به منظور تامین سوخت و نیاز حرارتی برداشت می شود و همه این عوامل برآیندی بر گسترش سرزمین های بیابانی خواهد شد.
خوشبختانه فعالیت های ایران در زمینه کنترل روند بیابان زایی در کشور موفقیت آمیز بوده است و هم اکنون تجارب ارزنده کشور قابل انتقال به کشورهای دیگر جهان است.

بیابان زایی به مفهوم تخریب سرزمین یا کاهش توان تولید بیولوژیک اراضی در مناطق خشک ، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب تحت تاثیر عوامل محیطی و انسانی است. مهمترین عوامل بیابان زا در کشور را می توانیم به 2 دسته عوامل محیطی و عوامل انسانی طبقه بندی کنیم . در بین عوامل محیطی عوامل اقلیمی همچون زمان و میزان نامناسب بارندگی ، تبخیر بالا، فراوانی و سرعت باد نسبتا زیاد، دوره برگشت کوتاه و استمرار خشکسالی ها، گستردگی مناطق با اقلیم خشک و فراخشک و عوامل زمین شناسی مثل وجود سازندهای شور، قلیایی ، تبخیری و حساس به فرسایش و همچنین بلایای طبیعی همچون لغزش و رانش زمین و سیل از مهمترین عوامل محیطی بیابان زا محسوب می شوند ولی عامل بسیار مهم و مدیریت پذیر عوامل انسانی بیابان زاست . مهمترین عوامل انسانی بیابان زا در ایران شامل بهره برداری بیش از حد از سفره های آب زیرزمینی و بیلان منفی آب دشتها و در نتیجه افت سطح سفره و یا شور شدن آبهای زیرزمینی ، آلودگی آبهای زیرزمینی از طریق پسابهای صنعتی ، شهری و کشاورزی (ناشی از مصرف بی رویه کود ، سموم آفت کش و علف کش و...) شیوه های نامناسب آبیاری (بالغ بر 75 درصد اراضی آبی به روش غرقابی) ، آیش بلندمدت اراضی زراعی حساس به فرسایش ، شخم در جهت شیب ، بوته کنی ، تخریب و تبدیل غیراصولی کاربری جنگلها و مراتع ، نبود تعادل بین تعداد دام و ظرفیت مراتع و تخریب ناشی از برداشت غیراصولی از معادن سطحی از مهمترین عوامل انسانی بیابان زا محسوب می شوند.

وسعت سرزمین های بیابانی در کشور

در ایران حدود 100میلیون هکتار از اراضی در معرض کاهش پتانسیل تولید قرار دارد که از این مساحت 75میلیون هکتار در معرض فرسایش آبی ، 20میلیون هکتار در معرض فرسایش بادی و 5میلیون هکتار در معرض دیگر اشکال شیمیایی و فیزیکی تخریب سرزمین همچون کاهش حاصلخیزی ، شوری زایی است و اما از حیث قلمروی سرزمین های بیابانی از کل مساحت کشور 32 میلیون هکتار از این مساحت صرفا شامل پدیده های بیابانی با پوشش گیاهی کم یا فاقد پوشش گیاهی است که حدود 20 میلیون هکتار از اکوسیستم های بیابانی تحت تاثیر فرسایش بادی و 6.4 میلیون هکتار از آن در 164 منطقه ، 178 نقطه در 82 شهرستان در 17 استان جزو کانون های بحرانی فرسایش بادی قلمداد می شود. به طوری که در این مناطق فرسایش بادی واجد خسارات عدیده اکولوژیکی ، اقتصادی و زیستی به مناطق مسکونی ، تاسیسات زیربنایی صنعتی ، اراضی کشاورزی و منابع زیستی کشور است . در مجموع از نظر تناسب سطح مناطق خشک ایران با جهان ، جمهوری اسلامی ایران روی کمربند خشک جهان قرار گرفته و 64.6 درصد از مساحت آن دارای اقلیم خشک و فراخشک است که 3.3 برابر درصد جهانی (19.6 درصد) است . در مجموعه ایران با 1.2 درصد خشکی های جهان دارای 2.4 درصد پدیده های بیابانی فاقد پوشش گیاهی و 3.08 درصد مناطق بیابانی جهان است.

مهمترین آثار پدیده بیابان زایی چیست؛

بیابان زایی پس از 2 چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین به عنوان سومین چالش مهم جامعه جهانی در قرن 21 محسوب می شود ، به طوری که براساس گزارش های سازمان های بین المللی یک ششم جمعیت ، سه چهارم اراضی خشک و یک سوم خشکی های جهان به مساحت 5میلیارد هکتار در 110 کشور جهان در معرض پدیده بیابان زایی است . تهدید تخریب 73 درصد کل مراتع جهان به مساحت 3.3 میلیارد هکتار ، کاهش توان تولید خاک در 47درصد مناطق خشک جهان ، غیرقابل استفاده شدن 50 تا 70 هزار کیلومتر مربع اراضی حاصلخیز در سال و بالغ بر 42 میلیارد دلار خسارت سالانه به محصولات کشاورزی همراه با اثرات بسیار وسیع و گسترده اکولوژیکی ، اجتماعی ، اقتصادی و زیست محیطی بویژه فقر گسترده و تخریب منابع پایه به عنوان تنها بخشی از آثار و پیامدهای جهانی پدیده بیابان زایی محسوب می شود.در ایران بویژه به علت تعدد، گستردگی و پیچیدگی عوامل محیطی و انسانی بیابان زا، این پدیده همچون ابعاد بین المللی واجد پیامدهای وسیع اکولوژیکی ، اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی است هجوم ماسه های روان و خسارت ناشی از آن به کانون های جمعیتی ، زیربنایی ، صنعتی و اراضی کشاورزی ، کاهش حاصلخیزی و توان تولید اراضی زراعی و عرصه های منابع طبیعی ، تشدید شوری زایی و زهدار شدن اراضی ، کاهش کمی و کیفی آبهای زیرزمینی ، افزایش حساسیت اراضی به فرسایش ، افزایش سیل خیزی ، تشدید آلودگی های زیست محیطی ، کاهش تنوع زیستی ، تشدید پدیده های فقر، مهاجرت و بیکاری هدر رفت منابع پایه (آب ، خاک و پوشش گیاهی) ، ناپایداری نظام تولید و تهدید منابع معیشت و در مجموع ناپایداری اکولوژیکی ، اجتماعی ، اقتصادی و زیستی از جمله مهمترین آثار سوئ این پدیده در ایران محسوب می شود.

مهمترین راهکارهای
کنترل پدیده بیابان زایی چیست؛

با توجه به گستردگی مناطق تحت تاثیر (حدود 100 میلیون هکتار)، تعدد و پیچیدگی عوامل محیطی و انسانی بیابان زا و تعدد دستگاه ها، جوامع و مشاغل موثر و متاثر از این پدیده و در نتیجه ملی و فرابخشی بودن مقوله مدیریت و کنترل پدیده بیابان زایی مدیریت هماهنگ و منسجم این پدیده با مشارکت همه دستگاه ها، جوامع (روستایی و عشایری) و بهره برداران (مرتعداران ، کشاورزان ، دامداران ، معدن کاران و...) در قالب برنامه ای هدفمند از اساسی ترین راهکارهای مقابله با بیابان زایی است که این مهم در قالب اهتمام به اجرای برنامه اقدام ملی بیابان زدایی کشور قابل تحقق خواهد بود.
اولین قدم برای اجرای این برنامه قانونمند نمودن الزام رعایت شاخص ها و معیارهای بیابان زایی در همه طرحها و برنامه های دستگاه های موثر و متاثر از پدیده بیابان زایی است فرهنگ سازی ، فقرزدایی ، ظرفیت سازی و توانمندسازی جوامع محلی (روستایی و عشایری) و اقتصادی کردن واحدهای بهره برداری از مراتع و اراضی کشاورزی با ملحوظ نمودن اصول و مبانی مدیریت و توسعه پایدار از مهمترین اصول بیابان زدایی پایدار محسوب می شود.

با توجه به تعریفی که از بیابان زایی ارائه شد و عوامل موثر در ایجاد آن پدیده بیابان زایی یک مقوله ملی ، فرابخشی و حتی بین المللی است و مهار و کنترل این پدیده در ظرف وظایف یک سازمان یا یک وزارتخانه نمی گنجد. مهمترین چالش ، نبود مدیریت هماهنگ کنترل عوامل انسانی بیابان زاست که این مهم بویژه باید با قانونمند شدن الزام رعایت شاخص ها و معیارهای بیابان زایی از سوی همه دستگاه های دولتی و غیردولتی و بهره برداران در تمام طرحها و برنامه ها عینیت یابد کمبود دستاوردهای تحقیقاتی در زمینه اقتصادی ترین ، سریع ترین و موثرترین راههای کنترل پدیده بیابان زایی در مناطق مختلف اکولوژیک بویژه با مشارکت جوامع محلی ، بهره برداران ، مرتعداران ، کشاورزان و دامداران تامین اعتبارات مورد نیاز و نیز لزوم مدیریت هماهنگ بخشهای تحقیق ، آموزش ، ترویج و اجرا از دیگر چالشهای پیش روی ما در کنترل پدیده بیابان زایی است.

مهمترین اقدامات انجام شده
در زمینه کنترل پدیده بیابان زایی

با نهایی شدن کنوانسیون بین المللی بیابان زدایی در 17 ژوئن 1994 در سازمان ملل متحد براساس تصویب مجلس شورای اسلامی ، ج.ا.ایران جزو اولین کشورهایی بود که به عضویت این کنوانسیون درآمد که براساس اجرای تعهدات به این کنوانسیون وکنترل پدیده بیابان زایی در کشور تاکنون اقدامات اساسی زیر انجام شده است :
1- تهیه برنامه اقدام ملی بیابان زدایی ج.ا.ایران و ارائه به کنوانسیون بین المللی بیابان زدایی سازمان ملل متحد در سال 83.
2- تعیین و کالیبراسیون شاخصها و معیارهای بیابان زایی براساس ویژگی های خاص اکولوژیکی ، اجتماعی و اقتصادی کشور که این مهم با همکاری 35 نفر از اساتید و محققان دانشگاه تهران در سال 1383 تعیین و مدل نهایی ارائه شده در سطح 650 هزار هکتار در سال 1384 کالیبره شده که درادامه مقرر است براساس 9 معیار و 35 شاخص و مدل ریاضی نهایی شده ، نقشه نوع و شدت بیابان زایی کشور در برنامه چهارم توسعه نهایی شود.
3- تشکیل کمیته ملی بیابان زدایی کشور با عضویت 6 وزارتخانه و 4 سازمان عضو این کمیته و به مسوولیت وزیر محترم جهاد کشاورزی و تشکیل کمیته علوم و تکنولوژی اجرای برنامه اقدام ملی بیابان زدایی.
4- تهیه و تصویب مرحله اول و دوم پروژه بزرگ مقیاس بین المللی ظرفیت سازی اجرای برنامه اقدام ملی ج.ا.ایران.
5- از نظر اجرایی هم تاکنون اقدامات گسترده ای در کشور به اجرا در آمده یا در دست اجراست که به طور خلاصه می توان به تهیه و اجرای طرحهای بیابان زدایی ، جامع حفاظت ، تعادل دام و مرتع ، آبخیزداری ، صیانت از جنگلهای خارج از شمال ، مستندسازی دانش بومی و فنی کشور در زمینه بیابان زدایی ، سازماندهی شبکه NGOهای مرتبط، استاده از انرژی خورشیدی در مناطق بیابانی ، احیای کویرهای مرطوب با استفاده از گونه های هیدروهالوفیت ، برگزاری اولین همایش ملی فرسایش بادی کشور، تهیه و اجرای طرحهای الگویی اکوتوریسم در مناطق بیابانی ، مطالعات شبکه سنجش و ارزیابی فرسایش بادی کشور، توسعه روشهای آبیاری تحت فشار ، احداث بادشکن اطراف مزارع و... اشاره کرد.

موفقیت ایران در فعالیت های بیابان زدایی

به اذعان مراجع بین المللی ذی ربط، ایران در فعالیت های بیابان زدایی و کنترل فرسایش بادی یکی از موفق ترین کشورهای جهان محسوب می شود. تمام این فعالیت ها براساس طرحهای تهیه شده اجرا می شود و فناوری اولیه اجرای پروژه مالچپاشی در انحصار جمهوری اسلامی ایران بوده و تجهیزات و ماشین آلات این پروژه نیز توسط کارشناسان ایرانی طراحی شده است که در سالهای گذشته این فناوری برای اجرای پروژه مالچپاشی به کشور امارات نیز صادر و توسط کارشناسان ایرانی اجرا شده است .همچنین براساس انجام یک پروژه پژوهشی مشترک بین سازمان جنگلها و مراتع و پژوهشگاه صنعت نفت ایران عدم هر گونه آلودگی زیست محیطی و نیز تاثیر مثبت بر خون و فلور مناطق تحت مالچپاشی مالچ نفتی ایران اثبات شده است و برتری مالچ نفتی ایران بر مالچ های چینی ، فرانسوی و بلژیکی بویژه از حیث تثبیت عرصه و کمک به حفظ رطوبت و تسریع در استقرار گیاه به اثبات رسیده است . هم اکنون مدیریت بحران و مدیریت ریسک در دستور کار سازمان جنگلها ، مراتع و آبخیزداری کشور قرار گرفته است . به طوری که برای کنترل کانون های بحرانی فرسایش بادی و مناطقی که واجد خسارات اقتصادی و زیستی ملموس هستند ، برنامه هایی در قالب مدیریت بحران با هدف درمان و با اجرای طرحهای تثبیت فیزیکوشیمیایی احداث بادشکن زنده و غیرزنده ، احیای بیولوژیک و حفاظت و حمایت اجرا می شود ولی در مناطقی که مشخصا تحت تاثیر عوامل انسانی بیابان زا قرار دارند برنامه هایی در قالب مدیریت ریسک و با هدف پیشگیری و کنترل عوامل بیابان زا و با تهیه و اجرای طرحهای حفاظت و حمایت و مدیریت جنگلهای دست کاشت بیابانی اجرا می شود.همچنین استفاده از الگوهای جدید نیز در این زمینه در دست اجرا است به عنوان مثال طرحهای استفاده از انرژی خورشیدی جهت کاهش بوته کنی در مناطق بیابانی و احیای کویرهای مرطوب با استفاده از گیاهان هیدروهالوفیت شکل گرفته است.