غارهای نمکی را مراقبت کنیم

کشور ایران از نظر وجود، تعدد و تنوع گنبدهای نمکی و پدیده های مرتبط با آن در دنیا بی نظیر است. بویژه در منطقه زاگرس و مناطق جنوبی کشور این پدیده تراکم بیشتری دارد.

کد خبر: ۱۳۷۴۰۹

علت مطالعه متمرکز روی گنبدهای نمکی هرمز و قشم ، اقلیم خاص این مناطق و نیز مجاورت آنها با دریاست. مطالعه غارها و ارتباط آنها با مساله پیشروی و پسروی دریا در طول هزاران سال گذشته ازجمله علل تمرکز روی مطالعه این مناطق است.
خوشبختانه کشف اولین غار طویل نمکی جهان در جزیره قشم با تلاشهای فراوان مسوولان منطقه آزاد قشم ، موجب پذیرش و ثبت اولین ژئوپارک خاورمیانه در این جزیره از سوی سازمان یونسکو شد. بر این اساس با دکتر محمد زارع ، رئیس بخش علوم زمین دانشگاه شیراز در ارتباط با گنبدها و غارهای نمکی جزیره قشم به گفتگو نشسته ایم.

گنبدهای نمکی یکی از جذاب ترین جلوه های طبیعی هستند، اما از نظر علمی در رده کدام پدیده های طبیعی طبقه بندی می شوند؛ سیر تحول آنها چگونه است؛
گنبد نمکی یا دیاپیر نمکی ، توده ای عظیم و کمابیش گنبدی شکل یا قارچ مانند از جنس لایه های سنگ نمک متشکل از کانی های هالیت و سیلویت همراه با ناخالصی های آهن و غیره است که قطری بین یک تا چند کیلومتر دارد و عمق آن بین چند صد متر تا چند کیلومتر است. لایه های ضخیم رسوبی نمک که بیش از 570 میلیون سال پیش رسوبگذاری کرده و در زیر لایه های سنگی دیگر مدفون شده است. به دلیل چگالی کمتری که نسبت به سنگهای اطراف خود داشته و نیز در اثر فشارهای تکتونیکی (منظور از تکتونیک ، صفحات لغزنده پوسته زمین است) به تدریج حرکتی آرام و رو به بالا را در حدود 200 میلیون سال پیش آغاز کرده که در نهایت با کنار زدن سنگهای فوقانی در سطح زمین پدیدار شده است. پس از پدیدار شدن این لایه های سنگی در سطح زمین و به دلیل انحلال پذیری بالای نمک ، آثار و پدیده های انحلالی که به عنوان پدیده کارست نمکی شناخته می شود، تحت تاثیر آبهای سطحی یا زیرزمینی حاصل از بارش در آنها به وجود می آید که یکی از مهمترین مصادیق آن غارهای نمکی است. بیشتر، قدمت غارهای نمکی موجود کمتر از 9000 سال است. بنابراین در مقایسه با سن سنگ نمک و خود گنبدهای نمکی ، بسیار جوان است.

این گنبدها چه تاثیری بر محیط اطراف خود می گذارند؛
این گنبدها می توانند هم اثرات مثبت و هم اثرات منفی بر طبیعت اطراف خود بر جای بگذارند و بویژه این اثرات بر زندگی بشر ملموس تر و واضح تر است. هر چند که آبهای سطحی یا زیرزمینی در اثر تماس با این توده های سنگی نمکی دچار شوری و کاهش کیفیت می شوند از این رو گنبدهای نمکی ، اثرات مخربی را روی آبهای اطراف خود دارند که باید پس از انجام مطالعات زمین شناسی با اتخاذ تدابیر لازم این اثرات منفی را کنترل و مهار کرد. به طور معمول همراهی مواد و ترکیبات سولفوره با گنبدهای نمکی باعث تشدید این مساله می شود. در عین حال ایجاد حفره در اثر انحلال سنگ نمک (کارستیفیکاسیون) زمینه ریزش داخلی را در این سنگها فراهم می آورد، بنابراین ایجاد تخریب یا مشکل در ابنیه یا تاسیسات مجاور یا فوقانی را موجب می شود. از این رو پیش از احداث هرگونه ساخت و ساز یا امور عمرانی در مجاورت گنبدهای نمکی ، لازم است نسبت به انجام مطالعات زمین شناسی و اتخاذ تدابیر لازم اقدام کرد. این مساله درباره احداث فرودگاه ، سد، راهسازی ، ریل گذاری ، سیلوسازی و نظایر آنها اهمیت فوق العاده ای دارد.

با توجه به این که این غارها چه از جنبه های زیست محیطی و چه دیگر موارد حایزاهمیت است ، برای حفظ آنها چه اقداماتی باید صورت بگیرد؛
به طور مسلم شناسایی و کنترل گنبدهای نمکی برای حفاظت از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی و پدیده های زیستی مرتبط با آنها دارای اهمیت فراوان است. به علاوه حفاظت از غارهای نمکی و غار نهشته های زیبای موجود در آنها که بیشتر از سوی گردشگران بی توجه تخریب می شود یک ضرورت جدی محسوب می شود. چرا که بازسازی این غار نهشته های زیبا به وسیله طبیعت به صدها یا هزاران سال زمان نیاز دارد. از این رو مسوولان باید با اقدام سریع و مناسب تکلیف ملی و شرعی خود را برای حفظ این میراث طبیعی و ثروت ملی به انجام رسانند.

عوامل تخریب این عارضه ها چه چیزهایی هستند؛
هرگونه ساخت و ساز عمرانی در مجاورت گنبدها و غارهای نمکی می تواند خسارت و ضررهای دوجانبه ای را هم برای این پدیده های طبیعی و برای خود سازه های یاد شده داشته باشد. حتی آنچه به توجه بیشتر نیاز دارد مشکلات و خطراتی است که سازه های عمرانی مهمی مانند سدها، راهها، فرودگاه ها، پلها، سیلوها و سازه های مشابهی که در مجاورت گنبدهای نمکی احداث می شوند را مورد تهدید قرار می دهد و در نتیجه باعث اتلاف ثروت ملی صرف شده برای ساخت این سازه ها می شود.

نمک درمانی

زمین شناسان نیز با مطالعه این غارها قادر به بازشناسی شرایط زمین شناسی و اقلیمی چند هزار ساله این مناطق خواهند بود. بتازگی موج جدید و گسترده ای از گردشگران در دنیا به سوی غارهای نمکی سرازیر شده اند به گونه ای که حتی بسیاری از کشورهایی که گنبد یا غار نمکی ندارند با وارد کردن مقادیر فراوان نمک به ساخت این پدیده ها به صورت مصنوعی اقدام کرده اند. علت این موضوع ، ابداع یک شیوه نوین درمانی با عنوان هالوتراپی یا نمک درمانی است که سایتهای زیادی نیز در اینترنت برای معرفی این پدیده و تبلیغ درباره درمان بیماران در این غارهای مصنوعی اختصاص یافته است.
طرفداران این شیوه نوین درمانی ادعا می کنند که حضور پیاپی و انجام تنفس در این غارها موجب بهبود بیماران مبتلا به آسم ، آلرژی ، بیمارهای ریوی ، سرفه های مزمن ، تب یونجه و غیره است ؛ البته گنبدهای نمکی جزو تله های نمکی نیز به حساب می آیند. بعلاوه احتمال کشف آثار و بقایای حیوانات یا حتی انسان هایی که احتمالا در گذشته های دور در این غارهای نمکی گرفتار شده اند (همانند مردان نمکی) و اجساد آنها در این محیط همانند مومیایی حفظ شده نیز از جنبه مطالعاتی دارای ارزش و اهمیت بالایی است

البته از دیگر سو برخی فعالیت ها مانند معدنکاری حتی در مواردی که هدف استخراج سنگها یا مواد معدنی از سازندهای زمین شناسی مجاور غارهای نمکی باشد، می تواند خساراتی را به آنها وارد کند و حداقل ضرر حاصل ، به هم ریختگی منظره طبیعت اطراف این غارهاست که با موضوع توسعه گردشگری در این غارها مغایر است.

این گنبدها چگونه در مطالعات زمین شناسی موثر واقع می شوند؛
به طور مسلم شناسایی مکانیزم تشکیل ، نحوه صعود و نرخ فرازش گنبدهای نمکی از دیدگاه تکتونیک و زمین ساخت برای دانشمندان زمین شناس از اهمیت بالایی برخوردار است ، به گونه ای که بسیاری از متخصصان داخلی و خارجی در طول سالهای اخیر، مطالعات مفصلی را روی این گنبدها به انجام رسانده اند.
به علاوه شناسایی نحوه انحلال و فرآیند کارستیفیکاسیون ، نرخ فرسایش و همچنین اثرات گنبدهای نمکی روی منابع آب سطحی و زیرزمینی موجود در مناطق مجاور آنها برای محققان زمین شناسی و هیدروژئولوژی از اهمیت بالایی برخوردار است.
بالا آمدن سنگها و کانی ها از اعماق زیاد به وسیله این گنبدها کمک زیادی به کانی شناسان و سنگ شناسان می کند و همچنین اطلاعات ذی قیمتی را درباره گذشته زمین و فرآیندهای آن در اختیار زمین شناسان قرار می دهد.

این گنبدها چه ویژگی هایی باید داشته باشند تا در درمان برخی بیماری ها موثر واقع شوند؛
در واقع پاسخ این مساله ، بیشتر در حیطه تخصص پزشکان و زیست شناسان است . در عین حال بر اساس ادعای طرفداران شیوه نوین هالوتراپی ، ظاهرا به دلیل عاری بودن هوای داخل غارهای نمکی از آلودگی های صنعتی و زیستی نظیر دود، باکتری ها و مواد آلرژی زا و همچنین وجود یونهای مفید در آن ، اثرات مفید و شگرفی بر افراد دارد. حتی استفاده از این شیوه برای افراد سالم نیز به منظور تقویت ریه ها و قوای جسمانی و کسب ایمنی و افزایش قدرت مقاومت در برابر بیماری ها توصیه شده است.

در عین حال گفته می شود این گنبدها مکان مناسبی برای دفع پسماندهای هسته ای نیز است چرا؛
وجود خواص ویژه گنبدهای نمکی از جنبه های گوناگون دخیل در این مساله ، اعم از خواص فیزیکی ، شیمیایی ، مینرالوژیک و ترموهیدرو مکانیک تناسب لازم را برای قابلیت دفن ایمن زباله ها و پسماندهای رادیواکتیو در گنبدهای نمکی فراهم کرده است. از طرفی رفتار پلاستیکی سنگ نمک و مقاومت آن در مقابل ایجاد درز و شکاف و توانایی طبیعی ویژه آن برای بستن خودکار درز و شکافهای احتمالی ایجاد شده و مقاومت فیزیکی مناسب آن در برابر فشارهای تکتونیکی و نیروی زلزله بر این قابلیت می افزاید.