تبدیل افسانه به واقعیت

برای بسیاری از ما هنوز هم زمانی که سخن از فضا، اکتشافات فضایی و سفر انسان به فضا می گوییم ، این احساس به وجود می آید که از موضوعی علمی ، تخیلی و دور از دسترس صحبت می کنیم.

کد خبر: ۱۳۶۸۳۹

عرصه ای که تنها تعدادی از قدرتهای ثروتمند جهان برای به رخ کشیدن توانایی های خویش قصد دارند دست به ماجراجویی در آن بزنند و در یک کلام این حوزه را مربوط به افراد و کسانی می دانیم که ربطی به زندگی ما ندارند و در نهایت استفاده از فضا را محدود به استفاده های تجاری و روزمره آن می کنیم ؛ عرصه هایی که به درد زندگی ما در امروز و اینجا بخورد. مثلا چند ماهواره ارتباطی داریم ، چند ماهواره هواشناسی ، جاسوسی ، سنجش از دور و امثال آن. اما واقعیت این است که به دور از چشمان ما هیاهوی فراوان رقابتی آغاز شده است که آینده زندگی ما در این سیاره را تغییر خواهد داد.

امروز بسیاری از واژه های داستان های علمی تخیلی از دل این کتابها روی میز تصمیم سیاستگذاران منتقل شده است و بزودی نیز وارد فرهنگ عامه خواهد شد. امروز دیگر سخن از شهرکهای فضایی ، اقمار یا سیارات مستعمره و سفرهای فضایی عمومی و کاری ، معدن کاری در فضا و... افسانه نیستند، بلکه تبدیل به طرحهایی اجرایی با زمانبندی مشخص شده اند. برای این که دریابیم فضا تا چه حد مهم و واقعی شده است ، باید قطعاتی از پازل را که به ظاهر بی ربط می آیند کنار هم بگذاریم.
اکنون سالهاست جنگ سرد تمام شده و دیگر دلیلی برای قدرت نمایی پر هزینه برای اثبات توانایی فنی دستیابی به فضا باقی نمانده است. بنابراین منطقی به نظر می رسید که نظر بسیاری از کارشناسان علمی در دوره پایان جنگ که معتقد بودند فعالیت های اکتشافی فضایی به کناری خواهند رفت به واقعیت بدل شود. اما این گونه نشد. اگرچه دیگر خبری از سفرهای پر هزینه و شورانگیز آپولوها به مقصد ماه نیست ، اما ناسا که سازمانی دولتی در امریکا به شمار می رود کماکان یکی از پرهزینه ترین سازمان های جهان است و حجم انبوهی از متخصصان از گرداگرد جهان را گرد آورده است و روی مسائل مختلف فضا کار می کند. ماموریت های کم هزینه و همراه با داده های ارزشمندتر جانشین ماموریت های گرانقیمت شده اند، اما هرگز این پژوهش متوقف نشده است. چرا؛ شاید بسیاری این پاسخ را مطرح کنند که برای پیشرفت دانش و درک بشر.
شکی نیست بسیاری از دانشمندانی که در مرکزی این چنین کار می کنند نیز همین سودا را در سر دارند، اما براستی در کشوری که خود را قلب سرمایه داری جهان می داند تنها توسعه علم صرف بهانه خوبی خواهد بود؛ شاید بتوان پاسخ را از 2 جنبه بررسی کرد. واقعیت این است که در جامعه ای توسعه یافته این باور نهادینه شده است که پیروزی علمی و فرهنگی و سیاسی شما در عصر حاضر تنها با اتکا به در اختیار داشتن دانشهای بنیادی و اساسی امکان پذیر است ، اما مهمتر ازآن همین دانش محض امروز زمینه ساز فناوری هایی در آینده است که می تواند یک شبه تمام هزینه های انجام شده برای تحقیقات را به دولتها برگرداند.
همین دلیل است که این کشورها را وادار می کند تا در تحقیقات بنیادی سرمایه گذاری کنند اما گاهی هم اهمیت راهبردی برخی طرحها و از جمله فضا ، به آنها یادآور می شود که جغرافیای سیاسی جهان و تمام معادلات مربوط به آن را بر هم می زند. فضا چنین عرصه ای برای این تحقیقات است. طی سالهایی که خواهد آمد دیگر نه نفت ، نه طلا و نه دیگر منابع طبیعی تعیین کننده برتری های کشورها نیستند. توانایی دستیابی آنها به منابع فضایی است که قدرت آنها را تامین خواهد کرد. بد نیست نگاهی به برنامه 30 ساله ناسا بیندازید. تکمیل ایستگاه فضایی و طراحی و ساخت فضاپیماهایی ایمن تر از شاتلها در اولویت اول است.
ایستگاه باید با هزینه ای سرسام آور تکمیل شود در حالی که امروزه خروجی مقالات علمی که از ایستگاه به دست می آید به هیچ وجه قابل مقایسه با ماهواره های تحقیقاتی کوچکتر و بسیار ارزان تر نیستند. چندین مقاله در کل این سالها از ایستگاه خارج شده درحالی که این عدد درباره تلسکوپ فضایی هابل چندین هزار است ، اما اولویت ایستگاه برای ناسا حتی از هابل هم بیشتر است. علت این امر هم واضح است ، ایستگاه اولین جایی است که انسان می تواند تمرینات خود را برای سفرهای طولانی در فضا انجام دهد و با کمک چنین سازه ای است که می توان امیدوار به زندگی طولانی در فضا بود. گام بعدی نیز مشخص است بازگشت دوباره به ماه و ساخت پایگاه های علمی در آن و بعد از آن نیز آماده شدن برای سفر به سیاره سرخ.
آیا فکر می کنید همه اینها فقط برای بررسی علمی صرف این نقاط است؛ پس بد نیست چند واقعیت کوچک دیگر را نیز مرور کنید.
نادر خلیلی ، معمار برجسته ایرانی که بر مبنای طرحهای معماری کویری ایران ، سازه هایی به نام ابر خشت را پیشنهاد کرده است و ساختارهایی مقاوم و ارزان با مصالح در دسترس و طبیعی را بنا نموده است ، به خاطر می آورد که چندین سال پیش به کنگره ای در ناسا دعوت شد. موضوع این گردهمایی علمی ، بررسی طرحهای گوناگون و ممکن برای ایجاد شهرکهایی روی ماه بودند. در آن اجتماع علمی صدها نفر از متخصصان طرحهای خود را که حاصل صرف میلیاردها دلار هزینه بود برای بحث آورده بودند. نادر خلیلی نیز طرح خود را مطرح می کند و جالب اینجاست که با توجه به استفاده نکردن از مصالحی نظیر؛ بتون یا تیر آهن که حمل آنها از زمین تا ماه می توانست قیمتی غیر قابل تصور داشته باشد و تنها با استفاده از خاک ماه ، طرح وی مورد تحسین قرار می گیرد و آزمایشگاه های مجهز در اختیار او قرار می گیرد تا طرح خود را آزمایش کند.

ضرورت مشارکت ما در سرنوشت آینده بشر

واقعیت این است که این رقابت نه تنها شکل گرفته است ، بلکه در آستانه رسیدن به نتیجه نیز قرار دارد. کشورهایی مانند ما هنوز تا آن سرمایه و دانش برای انجام فعالیت مستقل در این زمینه فاصله طولانی دارند، اما با یک برنامه ریزی راهبردی و دقیق و دلسوزانه می توان امیدوار بود که در سالهایی نه چندان دور بتوان گامهایی در این زمینه برداشت. برنامه ای که بر مبنای آینده نگری و تبیین جایگاه ما در آینده نوشته شود و فارغ از مسائل سیاسی و تغییر دولتها و مدیریت ها پیگیری شود. اگر چنین شود می توان امید داشت در شطرنج جدیدی که در حال شکل گیری است ما نیز بازیگری باشیم ، اما تا آن زمان نیز نباید بیکار نشست. شاید برای کشورهایی مانند ما بزرگترین فرصت و شانس ، هزینه بالای چنین پژوهشهایی باشد که انجام آنها را در مرحله نخست از توان یک کشور خارج می کند. این نقطه ضعف که از سویی باعث می شود ما نتوانیم در این عرصه وارد رقابت جدی شویم از سویی دیگر می تواند به یاری ما بیاید. ما می توانیم در این ماموریت ها شریک شویم.
دکتر رضا منصوری ، که عضو فرهنگستان علوم جهان سوم و مدیر طرح رصدخانه ملی ایران و زمانی نیز معاون پژوهشی وزیر علوم بوده است ، زمانی به روزنامه جام جم گفته بود که نیاز امروز ما مشارکت در طرحهای درجه اول جهانی است حتی اگر کار ما تهیه قطعه کوچکی از ماجرا باشد، اما این گونه خواهیم توانست در آن طرح سهمی داشته باشیم و بخشی از دانش را به واسطه حقی که برای خود ایجاد کرده ایم به کشور بیاوریم.
آری امروز هم ما باید وارد چنین پروژه هایی شویم هرچند بسیار بعید بیایند. امروز لازم است اگر طرح سفر انسان به مریخ مطرح شد، ما پیشنهادهایی را برای مشارکت و کمک ارائه کنیم حتی اگر تنها در حد تامین آب ، یا برخی دیگر از مایحتاج باشد، ولی باید بدانیم که اگر چنین ضرورتی را امروز درک نکنیم و وارد این بازی نشویم ، فردا کسی ما را وارد این بازی نخواهد کرد. از امروز باید برای جایگاه فردایمان به رقابت برخیزیم

چندی بعد گروهی از محققان تیمی را با لباسهای فضایی به شهرک او منتقل می کنند تا امکان زیست فضانوردان در این خانه ها را بررسی کنند. این کنفرانس یک اتفاق نبود و در زنجیره ای از پژوهش های کاربردی قرار می گرفت. چند ماه پیش ناسا اعلام کرد آزمایش های لرزه سنجی برخی از طرحهای مناسب برای ساخت شهرک در ماه را به پایان رسانده است. بدین ترتیب آماده ساخت بنا است.
در گوشه ای دیگر از این تحقیقات به ظاهر بی ربط، ناسا مسابقه ای جهانی ترتیب داده است تا در یک طوفان ذهنی بین المللی طرحهای مناسب برای استحصال آب از ماه را جمع آوری کند. تا کنون هزاران طرح به این مرکز رسیده است و مورد بررسی قرار گرفته تا دانشمندان از هر یک از آنها نکاتی را برای تامین آب در ماه ( که یکی از چالشهای دیگر زندگی در ماه است) برگیرند.
بازهم در طرحی به ظاهر مستقل ، ناسا مسابقه ای بین المللی برای دانش آموزان جهان ترتیب داده است. کسانی که رویاهای بلند در سر دارند و افکارشان می تواند به نقاطی برسد که دانشمندان رسمی شاید نتوانند به آنها دسترسی پیدا کنند. در این مسابقه (که اتفاقا در چند سال اخیر چند گروه مختلف از ایران نیز در رده برندگان آن بودند) دانش آموزان باید شهرکی را طراحی کنند که در فضا بتواند تمام نیازهای خود را به طور مستقل تهیه کند و مواردی مانند دفع زباله و تصفیه هوا نیز درآن در نظر گرفته شده باشد.
در گوشه ای دیگر از این سازمان کاوشگرهایی برای ماه طراحی شده اند که به نقشه برداری زیرسطحی از ماه دست زنند تا بتوانند منابع معدنی این قمر را شناسایی کنند. در همان زمان در بخش کاوشهای رباتیک ناسا، گروه بزرگی کار روی رباتی انسان نما را پیش می برند که بتواند در شرایط دشوار فضایی و در مقابل تابشهای کشنده ، با مهارت هایی نظیر یک انسان به طور بی وقفه و خستگی ناپذیر به فعالیت بپردازد. در گوشه ای دیگر از این سازمان عظیم ، گروهی از محققان و متخصصان زیست شناسی فضایی بر روی طرحی کار می کنند که کولونایزکردن مریخ نامیده می شود. به طور خلاصه آنها می کوشند تا دریابند چگونه می توان با دستکاری ساختارهای موجود در مریخ (حتی توسل به انفجارهای هسته ای) مریخ را دوباره به محیطی قابل زیست و با شرایط مشابه زمین تبدیل کرد.
این قطعات به ظاهر بی ربط را اگر یک بار دیگر با دقت در کنار هم قرار دهید، متوجه خواهید شد که سالهاست سفر نهایی به ماه و مریخ در دستور کار قرار دارد. تمامی این طرحها می کوشند تا دید انسان را برای زندگی و کار در فراسوی خاک زمین و تشکیل نخستین مستعمره های کیهانی آماده کند. اگر هنوز باور نمی کنید به صحراهای دور افتاده امریکا نگاه کنید. در مناطقی که ساختارهای خاکی آن بیشتر شبیه مریخ است ، گروهی از متخصصان در حال کار روی لباس های فضایی مناسب مریخ هستند. آنها در اقامت های چندین ماهه در این صحرا خود را مقید به زندگی در شرایط مریخ می کنند و بسیاری از نتایج طرحهایی که در قالب مسابقه های گوناگون فوق الذکر به آنها می رسد را در آنجا آزمایش می کنند تا بهترین گزینه را به دست آورند.
طولی نخواهد کشید که انسان و آنهایی که بیشترین سرمایه گذاری را در این حوزه کرده اند رخت سفر از زمین را می بندند و ارمغان آنها برای مردمشان رفاهی خواهد بود که از طریق منابع فرازمینی فراهم می آید و در این عرصه هیچ رقیبی را نیز در مقابل ندارند.
به همین دلیل است که چین 30 سال تلاش کرد تا با کمک روسیه به دانش فنی پروازهای سرنشین دار به فضا دست یابد و اینک در حال طراحی ایستگاه فضایی ملی خود است. به همین دلیل است که هند که هنوز بسیاری از مردم جهان آن را نه به خاطر قدرت نرم افزاری اش که به خاطر مردم کم بضاعتش می شناسند، حاضر است بودجه ای عظیم که می تواند سامانی به بی خانمان های آن کشور دهد را صرف تحقیقات فضایی کند و اعلام می کند تا سال 2020 قصد سفر سرنشین دار به ماه را دارد.
به همین دلیل است که نمایندگان آکادمی سلطنتی علوم در بریتانیا، بر سر دولت فریاد برمی آورند که ما باید پیش از آن که دیر شود به فناوری اعزام مستقل فضانورد به فضا دست یابیم. آنها می دانند که اگر امروز را از دست دهند سهمی در آینده نخواهند داشت.
حتی این رقابت ها از هم اکنون نیز آشکار شده است. هنوز چند هفته از پرتاب ماهواره ای آفریقایی از سوی چین نمی گذرد. این اقدام ساده بیشترین نگرانی را بین مقامات امریکا ایجاد کرد. چرا که آنها به یاد آوردند رقبای جدیدی نیز در حال شکل گیری هستند که می توانند بازارهای آینده (فضا) را از آن خود کنند.