نانو بخشی از آینده نیست همه آینده است

اولین هدیه ایرانی فناوری نانو به دنیا ، دستاورد بزرگ پژوهشگران کشورمان در زمینه درمان بیماری ایدز HIV به دنیاست. این دارو مبتنی بر نانوذرات گیاهی است.
در سال 1382 به دلیل اهمیت توسعه فناوری نانو در کشور پیرو تاکید رئیسجمهور وقت (سیدمحمد خاتمی) ، ستاد ویژه توسعه فناوری نانو تشکیل شد که وظیفه اصلی آن چشماندازسازی آن ، ارائه تسهیلات ، ایجاد بازار و رفع مشکلات ، زمینه فعالیت بخش خصوصی و تولید ثروت در جامعه است.
ماموریت مهم ستاد در دستیابی نانو ، رسیدن به جایگاه مناسب در بین 15 کشور برتر فناوری نانو و تلاش برای ارتقای مداوم این جایگاه به منظور توسعه اقتصادی ایران است. از اهداف مهم آن دستیابی به سهم مناسبی از تجارت جهانی با استفاده از فناوری نانو ، ایجاد زمینه مناسب برای بهرهمندی از مزایای فناوری نانو در جهت ارتقای کیفیت زندگی مردم و نهادینه شدن توسعه پایدار و پویای علوم فناوری و صنعت نانو است.
آیا تنها ایجاد این مراکز با اهداف و برنامههای متعالی کافی است؛ آیا تنها شناختن علم و دانش ما را به اهداف میرساند؛ در درون اقتصاد ما باید چه حرکت و پویایی در جریان باشد؛ رسیدن به این فناوری در جهت تولید ثروت و زندگی با کیفیت چه حرکتهایی را میطلبد؛ کارشناسان اقتصادی این رشته معتقدند آشنایی با این فناوری یک ضرورت است ، اما کافی نیست. توانمندسازی و اجرای آن مدنظر است. اینکه ما از طریق فناوری نانو توانستیم داروی ایدز را کشف کنیم حرکتی بود که پس از آشنایی آن سالها تلاش و پیگیری را همراه داشت.
مهندس محمدعلی بحرینی یزدی کارشناس نانو در این باره اظهار میدارد: خوشبختانه ما در حوزه نانو اطلاعات خوبی داریم. ما در مقابل این تحول قرار نگرفتیم بلکه درون آن قرار داریم. باید حرکت کنیم. توانمند کردن بنگاههای اقتصادی قدمهای بعدی است و باید شروع کنیم. وی برای توضیح بیشتر به حضور فناوری تلفنهمراه در گذشته اشاره میکند و میگوید: در گذشته ما از کنار یک فناوری کوچک مثل گوشی موبایل بیتفاوت گذشتیم. کاری انجام ندادیم در حالی که درست در آن زمان کشورهای دیگر سالها پیشروی آن بررسیهایی انجام داده بودند و به فناوری آن دست پیدا کردند ، اما ما یک دفعه متوجه حضور این محصول ارزشمند شدیم و بازار مصرف برای تولیدکنندگان محصولاتی مثل نوکیا ، سامسونگ ، سونی اریکسون و... شدیم. امیدواریم در مورد نانو شاهد این اتفاق نباشیم.
وی ادامه میدهد: نانو یک فناوری عام است. یعنی در حوزه خودروسازی تا الکترونیک و پزشکی را در بر میگیرد. یک سطح تفکر است. یک نوع نگرش و الگوی جدیدی برای ذهن است. اینکه ما میگوییم باید زودتر حرکت کنیم ، مبحث مهمی است. صنایع ما با صنایع دنیا فاصله معمولی دارد. باید این صنایع توانمند شوند. صنعت نساجی ما دچار مشکلات عدیدهای است. بازار فروشی ندارد. وقتی بگوییم صنعت نساجی ما با فناوری نانو متحول میشود ، دور از دسترسی نیست. حتی میتواند بازارها را به سرعت به دست بگیرد. به عنوان مثال ، پارچه ضد آب یا ضدلک تولید کنند. پارچه لباس کودک که دائم لکدار و یا خیس میشود با ترکیب این فناوری دیگر نیازی به تعویض لباس نیست. این پارچه در دنیا با ترکیبات نانو تولید شده و برای رونق صنعت نساجی ما یک قدرت است. از سوی دیگر، به هزینه خانوار هم کمک میکند.
گفتنی است که اولا صنایع کشور مانند نساجی ، پلاستیک و خودرو نیازمند دگرگونی هستند دوم ما کارخانهها و مراکز سرمایهگذاری زیادی را بنا کردیم که اگر بخواهیم به فناوری نانو برسیم ، نمیتوانیم و نباید همه را تخریب کنیم، بلکه بایدآنها را توانمند و به روز کنیم. شرکتها و بنگاههای اقتصادی با مشارکت دولت میتوانند نحوه تولیدات خود را با شکل و فرم جدید تغییر دهند و گرنه آنها هم جزو مصرفکنندگان کالای خارجی میشوند ، یعنی دیگر توان رقابت نخواهند داشت.
بحرینی سپس به توسعه نانو در بخش اتلاف انرژی که یکی از مهمترین دغدغههای کشور ماست ، اشاره میکند و میگوید: امروز ما در ساختمانسازی کشور برای اتلاف انرژی پنجرهها را کوچک میکنیم و یا شیشهها را دو جداره میکنیم که هزینههای زیادی صرف آن میشود. در صورتی که در دنیا شیشه با لایه نانو پوشیده شده به طور کل هیچ نوع انرژی گرمایی و سرمایی را انتقال نمیدهد. البته تولید و مصرف این فناوری در کشور ما به دلیل تولید با هزینه بالا گران تمام میشود ، اما استفاده و تولید انبوه آن خیلی دور نیست.
وی میافزاید: تولید این نوع فناوری برای تولیدکنندگان ما بسیار گران تمام میشوند. اقتصاد ما موافق و همگام با تولیدکننده نیست. تولیدکننده با بهره بانکی 14 درصد مواجه است (در صورتی که در کل دنیا بهره بانکی 2 تا 3 درصد است). شیشهسازی کاوه شیشه معمولی را متری 2 هزار تومان تولید میکند و برای تولید شیشه نانو که عایقی برای جلوگیری از اتلاف انرژی است متری 3600 تومان هزینه میکند. این تولید کننده بازار فروشی برای تولید محصول نانو خود ندارد ، در نتیجه محصول خود را صادر میکند.
در 10 تا 15 سال آینده نانو فناوری توانایی کاهش 10 درصدی مصرف انرژی را دارد ، در نتیجه صرفهجویی 100 میلیارد دلار در سال و کاهش 200 میلیون تن آلایندههای کربنی را خواهد داشت.
بسیاری از کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت برنامههایی را برای پشتیبانی از فعالیتهای تحقیقاتی و صنعتی نانو فناوری تدوین و اجرا میکنند.
شواهد نشان میدهد درآینده درصد بالایی از بازار متکی بر محصولات نانو فناوری خواهد بود به همین دلیل دولتها و شرکتهای بزرگ وکوچک به دنبال کسب جایگاهی برای خود در این بازارها هستند.
علی محمد سلطانی ، مدیر دبیرخانه ستاد ویژه توسعه فناوری نانو در کشور ، توسعه فناوری نانو را نیازمند توجه به زیر ساختهای کشور میداند و میگوید: بدون توسعه زیرساختها توسعه پایدار و متوازن این فناوری امکانپذیر نیست. برای هر مرحله از توسعه این فناوری زیرساختهایی مورد نیاز است که باید با مطالعه دائمی ، از قبل آماده شوند و آمادهسازی اغلب این زیرساختها وظیفه دولت است.
وی میافزاید: از مهمترین این زیرساختها میتوان به مقررات تسهیلکننده ، شبکههای اطلاعرسانی ، آزمایشگاههای تایید کیفی و مرجع ، مراکز رشد پارکهای فناوری ، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر و دور اشاره کرد. بیشتر این زیرساختها بین فناوریهای مختلف مشترکند ؛ ولی متاسفانه در کشور ما وجود ندارد.
نانو چیزی نیست که در فروشگاه موجود بوده و مردم آن را خریداری کنند ، بلکه نانو وارد زنجیره تولید شده و محصولی با ارزش افزوده بالا میشود و در نهایت مردم آن محصول را میخرند ، مثلا یخچالهای مدل جدید (ساید بای ساید) که مواد غذایی را سالم و در مدت طولانی نگهداری میکنند دارای جداره نانو سیلور و یا آنتی باکتریال هستند.
شناخت این فناوری مردم را به استفاده با کیفیتتر محصول هدایت میکند. البته فعلا استفاده آن برای همه گران است ؛ اما اگر به تولید انبوه برسد ، بخش وسیعی از مردم میتوانند از این فناوری بهرهمند شوند.

توانمندسازی نیازمند توجه دولت

سیستم اقتصادی ما دولتی است و بخشهای خصوصی و بنگاههای اقتصادی همواره مکمل دولتند. بنابراین برای پیشبرد این فناوری و حضور آن باید از حمایتهای دولت بهرهمند شویم.
سلطانی میگوید: فناوری نانو در دنیا در هر زمینهای از فناوری، سرمایه دولتی را جذب کرده است. بر طبق گزارشی که اخیرا از سوی Luxresearch ارائه شده است در بعد جهانی در سال 2005 میزان سرمایهگذاری در زمینه تحقیق و توسعه فناوری نانو 9.6 میلیارد دلار بوده که 10 درصد بیشتر از سال 2004 بوده است. این در حالی است که سرمایهگذاری بخش دولتی از کل سرمایهگذاریها 4.6 میلیارد دلار است.
بررسیهای انجام شده در سال 2004 نشان میدهد ژاپن از لحاظ میزان رشد سرمایهگذاری نانو در جهان در مقام اول و امریکا در مقام دوم قرار دارد. حداقل 60 کشور جهان فعالیتهای خود را در فناوری نانو آغاز کردهاند و پیشبینی میشود به منظور دستیابی به بازار یک هزار میلیارد دلاری تا سال 2015 ، نیاز صنایع مرتبط با فناوری نانو به نیروی کار به حدود 2 میلیون نفر فرصت شغلی باشد و در فعالیتهای پشتیبانی ، این فناوری به حدود 3 برابر این تعداد برسد.
سلطانی میگوید: در کشور ما در سال 83 و 84 میزان سرمایهگذاری در حوزه فناوری نانو به ترتیب 6 و 5 میلیون دلار بوده ، حال براساس آن که سرانه سرمایهگذاری جهانی در سال 2005 در زمینه فناوری نانو بالغ بر 1.9 دلار به ازای هر نفر بوده ، لذا با محاسبهای سرانگشتی میتوان گفت کشور ما نه برای دسترسی به جایگاه مورد انتظار ، بلکه فقط برای بیرون نماندن از گود رقابت ، نیازمند سرمایهگذاری سالانه بیش از 130 میلیون دلار است.
توانمندسازی یک بنگاه اقتصادی کار اصلی دولت است. کارشناسان و متخصصان اقتصادی معتقدند رشد اقتصادی کشورها به تقویت و ایجاد رقابت در بازارهایشان بستگی دارد. همه میدانیم که رشد کشور چین به بازارهای آن بستگی دارد. عامل رقابت در بازارها است که معنا داشته و به ثروت تبدیل میشود.
بحرینی میگوید: اگر بازار برای ما مهم است باید با تزریق محصول و خدمات ، بازارها را به دست بگیریم و برای آن نیازمند اطلاعات هستیم. نوآوری محصول و خدمات باید ارتقاء یابد. ترکیه 1.7 میلیارد دلار در سال فندق به بازارها روانه میکند ؛ چرا ترکیه در شکلاتسازی حرفهایی دارد، چون در کنار آن بازار فندق را به دست دارد. یک صنعت که متولد میشود حجم وسیعی از صنایع دیگر را به دست میآورد، یعنی به توانمندسازی رسیدهاند.
وی میافزاید: اگر مشکلات گذشته اقتصاد را حل کردیم ، در آن صورت میتوانیم فناوری نانو را به خدمت بگیریم و به توسعه آن برسیم. وقتی میگوییم تولیدکننده شیشهسازی کاوه بهره بانکی 14 درصد میدهد و توان تولید انبوه و فروش داخل را ندارد یا خریدار ما توان خرید آن را ندارد، پس به نوعی ما بازاری برای فروش محصولات جدید خود نداریم. سرمایهگذاری برای نانو یک هزینه با قدرت ریسک بالاست. در کل دنیا وقتی به فناوری نانو با تولید انبوه رسیدند ، یعنی ریسک بالا داشتند و سرمایه را آزاد گذاشتند.
وی میافزاید: ما برای رسیدن به نانو یک روندی را باید طی کنیم؛ ابتدا به اطلاعات و نوآوری اقتصادی برسیم. وقتی افراد آکادمیک ما به این فناوری رسیدند ، نباید آن را به سرمایهگذاران و مهندسین واگذار کنند. چرا بیشتر شرکتهای نانویی ما را همان کارشناسان و افراد آکادمیک اداره میکنند. این تقسیمبندیها و مرزبندیها در کشور باید مشخص شوند. نیروی انسانی در نهایت قرار میگیرد. باید از طریق این به اشتغالزایی برسیم. وقتی دولت سرمایهگذاری میکند در کنار آن شغل ایجاد شده و افرادی مشغول به فعالیت میشوند یعنی این پروسه باید رعایت شود.
برنامه پنجساله چهارم کشور توجه زیادی به برنامه جامع علوم و فناوری در حوزههای مختلف دارد و تدوین آنها را در سال اول برنامه ، وظیفه دولت دانسته است. ضرورت همراهی برنامههای پاییندست با برنامه کلان پنجساله کشور همواره مورد توجه بوده است ؛ چراکه انسجام بهتر برنامه کلان کشور و برنامههای پاییندست را موجب میشود و اندازهگیری شاخصها ارزیابی آنها را سادهتر میسازد.
دستگاههای اجرایی کشور هم که برنامهها را براساس دوره زمانی برنامه پنجساله کشور تنظیم میکنند ، میتوانند برنامه منسجمتری با برنامه فناوری نانو داشته باشد.
جنبش نرمافزاری و بهبود سطح ، کیفیت و امنیت زندگی مردم ، در افق 10 ساله جمهوری اسلامی ایران در زمینه توسعه فناوری نانو است. دوره 10 ساله راهبرد آینده به 3 افق 2 ساله (کوتاهمدت) ، پنجساله (میانمدت) و 10 ساله (بلندمدت) تقسیم شده است. در هر یک از این 3 افق با توجه به رشد فناوری نانو باید اقداماتی انجام گیرد. در این برنامه، اهداف کمی و نسبتا شفاف در بخش ورودیها و خروجیها برای افق 2 ساله مشخص شده است. این دوره در واقع ایجاد آمادگیها و تامین پیشنیازهای توسعه خواهد بود.
مدیر دبیرخانه ستاد توسعه فناوری نانو میگوید: برای راهبری فناوری نانو در وزارتخانههای عضو ستاد، کمیتهای به انتخاب وزیر تشکیل میشود. نحوه تشکیل و شرح وظایف این کمیتهها به تصویب شورای هماهنگی خواهد رسید. در این کمیتهها فناوری نانو ، فعالیت ترویج، توسعه منابع انسانی ، توسعه زیرساختها و توسعه فناوری و تولید را انجام میدهد. ستاد امیدوار است که دستگاهها با صرف وقت و هزینه کافی و هماهنگی با برنامههای ستاد فعالیتهای کمیته خود را ساماندهی کرده و به توسعه همهجانبه این فناوری در زیرمجموعه خود بپردازد. به گونهای که پس از اتمام برنامه 10 ساله علاوه بر تولید ثروت در زیرمجموعه دستگاه بتوان شاهد رفع برخی مشکلات و معضلات کشور در حوزه فعالیت دستگاه به کمک فناوری نانو بود.
براساس سند تکمیلی راهبرد آینده توسعه فناوری نانو اقتصاد کشور با نقاط ضعف روبهرو است. ازجمله: فقدان آمادگی فکری ، اقتصادی و فنی در اغلب صنایع و بخشهای اقتصادی کشور برای بهکارگیری فناوری نانو ، گسیختگی چرخه تجاریسازی تحقیقات کشور، کمبود نیروی انسانی بالفعل متخصص و کارآمد در ردههای مختلف ، فقدان نظام آمار و اطلاعرسانی فناوری ، نبود بستر حقوقی کارآمد ، بیثباتی در نگرشها نسبت به فناوری نانو با تغییر مسوولان ، تجربه ناچیز در زمینه فعالیتهای مشترک در سطح ملی و بینالمللی و....
در کنار پیشبینیها این سوال مطرح است که جایگاه کشورهایی که به نانو فناوری دسترسی ندارند در بازارهای آینده و اقتصاد جهان چه خواهد بود. با توجه به این که سهم هر کشور یا بنگاه در زمان شکلگیری یک بازار تثبیت میشود ، بنابراین زمان سرمایهگذاری برای رسیدن به جایگاه مناسب همین امروز است.

مریم میخانک