پرواز در آسمان نجوم ایران

سرزمین کهنسال ایران ، از روزگاری دور دامانی گسترده برای پرورش اندیشه و تفکر بوده است و بزرگانی با عشق به دانش و سختکوشی ، در راه کسب و ترویج آن کوشیده اند.

کد خبر: ۱۲۷۸۹۶

انجمن ترویج علم هم به رسم 8 سال گذشته ، نهمین دوره جایزه خود را برگزار کرد. در این میان لوح تقدیر نهمین دوره جایزه ترویج علم ایران به محمدرضاصیاد به پاس کوششهای ارزشمندش برای تاسیس و گسترش گروه غیرحرفه ای رویت هلال ماه و تلاش در جهت همگانی کردن علم نجوم تقدیم شد. صیاد پایه گذار گروه های رویت هلال و مروج جدی این موضوع در ایران است. در یک جمله و به اعتقاد بسیاری از کارشناسان علم نجوم کشور ، استادتر از استاد صیاد در زمینه رویت هلال ماه در کشور نداریم.

خوب است در ابتدای صحبت مختصری درباره پیدایش و سیر تحول تقویم های هجری و شمسی بگویید؛
بشر از دیرباز برای نگهداری حساب زمان به نظم موجود در حرکت اجسام آسمانی توجه کرده است. موقعیت خورشید در آسمان معیار مناسبی برای تعیین هنگام روز بوده و تغییرات محسوس و تناوبی شکل ماه ، شاخص ساده و ملموسی برای نگاه داشتن حساب زمان در مقیاس فصلها بوده است. از این رو تقویم های باستانی عموما قمری بودند. بعدها برای آن که آغاز سال قمری در مقایسه با فصول طبیعی ثابت بماند ، نوعی تقویم قمری شمسی به کار رفت که در آن ماه های قمری در سالهای شمسی قرار می گرفتند و روزهای باقی مانده از سال شمسی پس از احتساب 12 ماه قمری ، با وارد کردن ماههای اضافی به صورت کبیسه ، یک ماه در 2 یا 3 سال جبران می شود. سرانجام تقویم شمسی در اغلب مناطق و تمدنها غالب شد که تقسیم بندی ماه ها در آن قراردادی است و تابع مستقیم هیچ پدیده نجومی متناوبی نیست. این در حالی است که ماه قمری مستقیما به تغییرات شکل ظاهری ماه بستگی دارد. در نهایت تعمیم مفهوم واژه ماه در زبان فارسی ، چنان که ماه قراردادی (شمسی) را هم در بربگیرد ، نشانه ای از همین انتقال است.

پس توجه به تغییرات شکل ظاهری ماه از زمانهای خیلی قدیم وجود داشته است و قدمتی طولانی دارد؛
موضوع پیش بینی زمان رویت هلال ماه نو در عهد بابلیان بسیار مهم تلقی می شد و در پیشرفت نجوم بابلی موثر بود. ولی این مبحث در نجوم یونانی مورد توجه چندانی نبود ، چنان که مجسطی بطلمیوس که تاثیر چشمگیر و قاطعی بر نجوم دوره اسلامی داشته است ، شامل هیچ مطلبی در این زمینه نیست. ظهور اسلام موجب تاکید بیشتر بر موضوع رویت هلال ماه شد. این امر عمدتا به خاطر آن بوده است که مراسم دینی و بسیاری از احکام شرعی بر تقویم قمری مبتنی بوده و بویژه رویت هلال ماه های رمضان ، شوال و ذی حجه حائز اهمیت بیشتری است. در اغلب زیجهای دوره اسلامی جدول های مفصلی درباره رویت هلال ماه وجود دارد که هنوز چنان که باید و شاید بررسی نشده است. در دهه های اخیر پژوهشگران غربی از جمله نویگه باوئر ، نالنیو ، کندی ، کینگ و هوخندایک و همچنین محمد الیاس از مالزی درباره تاریخچه و روشهای پیش بینی رویت هلال ماه تحقیقاتی کرده و آثار مهمی انتشار داده اند. رویت هلال ماه تنها برای کشورهای اسلامی اهمیت دارد و آیا منجمان غیر مسلمان در این راه تلاش نکرده اند؛
برای منجمان غربی ، بویژه غیرحرفه ای ها ، رویت هلال ماه های قمری فعالیت پرکششی به شمار می آید و رقابت تفاهم آمیزی برای شکار هلال ماه های قمری هر چه جوان تر بین آنان وجود دارد. در قلمرو کشورهای اسلامی هم ، حتی در کشورهایی نظیر ایران که تقویم رسمی آنها در حال حاضر شمسی است ، موضوع رویت هلال به دلیل ارتباطش با تقویم قمری که مبنای تعیین روزهای مربوط به شعائر و مناسبت های دینی است ، همواره مورد توجه بوده است. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه به موضوع رویت هلال ماه اشاره کرده است و از کسانی که در تعیین آغاز ماه های قمری به جای رویت هلال ماه به جداول خاصی پایبند هستند ، انتقاد کرده است. در عصر حاضر ، از یک سو به دلیل بی توجهی به میراث نجوم دوره اسلامی ، روشها و ضوابط رایج در پیش بینی رویت هلال ماه اندک اندک به فراموشی سپرده شد و کار به جایی رسید که عده افراد آشنا به این روشها از تعداد انگشتان یک دست کمتر شد. از سوی دیگر ، با گسترش وسایل ارتباط جمعی و فراگیر شدن امکانات مخابراتی ، اشتباه ها و ناهمخوانی ها در اعلام رویت هلال ماه که زمانی به علت فقدان ارتباط پوشیده می ماند ، بسرعت آشکار می شود. از این رو ضرورت بازنگری در ماهیت این روشها و اصلاح و دقیق تر کردن آنها بویژه در کشورهای اسلامی مطرح شده است. به عنوان مثال ، هم اکنون یک مرکز ویژه در مالزی مشخصا در این زمینه فعالیت دارد.

اما تا همین چند سال پیش هم در بسیاری موارد بویژه در زمان رویت هلال ماه شوال ناهماهنگی هایی وجود داشت. علت بروز این مشکلات در چیست؛
مشکل اصلی در تعیین آغاز ماه های قمری وجود ناهماهنگی بین گزارش های مدعیان رویت هلال ماه و نتایج محاسبات تقویم نویسان در پاره ای از موارد است. گاهی راصدان صادق ، صادقانه دچار اشتباه می شوند! زیرا اشیای زیادی در آسمان هستند که ممکن است با هلال مشتبه شوند. مثل باریکه ابر یا هواپیمایی در معرض نور خورشید. به این ترتیب ممکن است در شرایطی اعلام رویت هلال ماه بشود که اساسا رویت آن ممکن نیست. مثلا وقتی ماه هنوز به حالت مقارنه نرسیده است یا وقتی که ماه پایین تر از افق ناظر قرار دارد. بعلاوه ، ضعف بینایی و قدرت تخیل راصدان ، بویژه راصدان ناآگاه و بی تجربه ، بی گمان عامل مهمی در توهم رویت است.

پس وجود چنین مشکلات و ناهماهنگی هایی اجتناب ناپذیر بوده است؛ واقعا راهی برای حل این مشکل وجود ندارد؛
تازه ترین بررسی های آماری حاکی از آن است که میزان رویت های غیرواقعی 15 درصد است. یعنی اگر 100 راصد بخواهند شروع ماه قمری را با رویت هلال ماه تعیین کنند و مقادیر مشخصه ها برای رویت مساعد نباشد به صورت متوسط 15 فرد صادق ادعای رویت هلال ماه خواهند کرد. اعتبار این رویتها را می توان براساس ضوابط موجود مقادیر بحرانی مشخصه های مربوط به رویت رد کرد. گاهی نیز حق با راصدان است و در صحت حکم رویت تقویم نویس باید تردید کرد ؛ زیرا ملاک قطعی و نهایی داوری ، رویت هلال ماه به وسیله راصدان صادق ، آگاه و با تجربه است. بویژه آن که حد معیارهای نجومی مربوط به رویت مذکور در منابع موجود هماهنگ نیست و دستیابی به حد معیارهای مطئمن تر منوط به تداوم فعالیت های رصدی و تحلیل است.
به علاوه ، این واقعیت که غالب مدعیان رویت هلال ماه فقط در آغاز و انجام ماه مبارک رمضان به این امر می پردازند ، بر میزان خطای احتمالی در رویت هلال ماه اثر می گذارد.

برای این که رویت هلال ماه به فعالیتی علمی و جدی تبدیل شود چه اقداماتی انجام شد؛
گذشته از ناهماهنگی هایی که در 3 سال اخیر میان پیش بینی های تقویم نویسان و گزارش های مدعیان رویت هلال ماه پیش آمد ، افزایش توجه به علم نجوم ، ضرورت و امکان چاره جویی برای رفع ناهماهنگی های مذکور را مطرح کرد. بر این اساس ، تلاشهای متعددی در ابعاد نظری و عملی مربوط به استهلال در ایران آغاز شد.

دستاورد این تلاشها چه بوده است؛ و در نهایت از چه زمانی استهلال در کشور ما به صورت سراسری مطرح شد؛
طرح سراسری رویت هلال ماه در اوایل بهار 1373 و به پیشنهاد ، تشویق و حمایت جدی مهندس مصطفی میرسلیم به مرحله اجرا در آمد.

داستان رویت هلال ماه ، سابقه و پیشینه ای طولانی دارد و به دوران پیش از بابلی ها می رسد

هدف این طرح در گام نخست گردآوری داده های نجومی براساس رصد و مقایسه آن با نتایج حاصل از محاسبه و ایجاد بانک اطلاعاتی و شناسه نگاری درباره شرایط رویت هلال هر ماه قمری است. در گام بعدی از این یافته ها برای دستیابی به روشی مطمئن و دقیق در پیش بینی رویت هلال ماههای قمری از طریق بررسی نتایج آماری و محک زدن به روشهای نظری وتجربی رویت هلال ماه و مقایسه میزان تاثیر مشخصه های مختلف نجومی برای رویت هلال ماه استفاده شد.

در نهایت برای گسترش روش علمی و رصدی برای پیش بینی رویت هلال ماه چه کارهایی انجام شد؛
برای نیل به نتایج مطمئن تر براساس داده های فراوانتر و امکان بررسی آماری تاثیر موقعیت جغرافیایی بر رویت هلال ماه ، در دوره آموزشی ویژه ای که برای نمایندگان اعزامی از ادارات کل فرهنگ و ارشاد اسلامی از طرف مجریان طرح سراسری رویت هلال ماه در تهران برگزار شد ، مبانی نظری و تجربی رویت همراه با تاریخچه و ابعاد فقهی و نجومی این مبحث از سوی کارشناسان تشریح شد.
موضوع های مورد بحث در این دوره عبارت بود از: تاریخچه ای از مبحث رویت هلال ماه ، تغییرات ظاهری ماه در آسمان و کاربردهای آن ، ابعاد فقهی رویت هلال ماه ، شیوه ثبت اطلاعات مربوط به رویت هلال ماه در پی تشکیل دوره مذکور و برای آشنایی بیشتر با ابعاد عملی کار ، برنامه رویت هلال ماه ربیع الاول 1415 به همراه مجریان طرح سراسری رویت برای شرکت کنندگان در این دوره انجام شد. به این ترتیب از آغاز سال 1415 هجری قمری ، هر ماهه رصد هلال ماه نو در تهران به وسیله مجریان طرح سراسری رویت و در شهرستان ها به وسیله نمایندگان آموزش دیده صورت گرفت.
اطلاعات گردآمده طی رصدهای ماهانه در تهران و اطلاعات دریافتی از شهرستان ها در فرمها ، شکلها ، جدول ها و نقشه های مربوطه تنظیم شده است.

به طور کلی در زمینه رویت هلال ماه چه فعالیت های علمی ، فرهنگی و یا ترویجی داشته اید؛
فعالیت در حوزه رویت هلال ماه را از سال 1356 شروع کرده ام. از جمله فعالیت های بارز در این 29 سال می توان به اجرای طرح سراسری رویت هلال ماههای قمری برای ایران با مهندس محمد باقری و مهندس حسن طارمی راد در سالهای 1373 تا 1376 هجری شمسی اشاره کرد. تاسیس گروه غیرحرفه ای رویت هلال ماههای قمری جوان در ایران در 28 تیر 1377 با همکاری سیدمحسن قاضی میرسعید و محمدزاهد آرام ، تالیف کتاب رویت هلال ماه طی سالهای 1415 - 1418 هجری قمری با همکاری مهندس محمدباقری و مهندس حسن طارمی راد ، 25 مقاله در نشریات ، 5 گزارش علمی ، 37 سخنرانی در گردهمایی ها و مراکز علمی و فرهنگی ، تدریس در 9 دوره و 4 کارگاه آموزشی از دیگر تلاشها بودند. ضمن آن که در این مدت از 8 کمیته علمی برگزاری گردهمایی ها ، دوره ها و کارگاه های آموزشی عضویت داشته ام ، پژوهشگر برگزیده سال 1377 و رتبه نخست جایزه علمی استاد هبه الله ذوالفنون در مهر 1383 هم از جمله دستاوردهای من دراین حوزه بوده اند.
به طور کلی باید بگویم از تابستان 1351 هجری شمسی تا زمان حاضر ، همچون پرنده ای سبکبال و سبک بار در آسمان نجوم غیرحرفه ای ایران در حال پرواز هستم. در این مدت ، تحول بسیار عظیمی در طرز تفکر و عملکرد علمی ام برای پیشبرد و ترویج دانش نجوم به صورت غیرحرفه ای در سرزمین عزیزمان ایران به وجود آمد که همیشه از آن به عنوان دوران شکوفایی و طلایی زندگی علمی ام یاد می کنم.

از نظر شما به عنوان یک مولد و مروج علم ، چه عواملی می توانند در موفقیت پژوهشگران نقش داشته باشند؛
توکل به خدا ، عشق ، استعداد ، هدف ، کمال ، نظم و ترتیب ، صداقت ، پشتکار ، امکانات و تجهیزات ، صبر و حوصله ، محیط کار مناسب ، تشویق و روحیه خدمتگزاری همه در کنار یکدیگر می توانند عوامل موفقیت پژوهشگران باشند. چراکه پژوهشگر وقتی کار پژوهشی را با نام و امید خداوند متعال شروع می کند ، پروردگار دانا و توانا ذره هایی از مهر و محبت خودش را در دل او قرار می دهد. از این پس ، او در نهانخانه دل و با نور دیده به آن موضوع پژوهشی نگاه می کند ، نوری که سرچشمه آن ، نشانی از وجود ذات حضرت حق تعالی دارد و در نتیجه او به کشف آن حقیقت علمی نایل می شود. باید عاشق و دلباخته کار پژوهشی موردنظر باشد و برای دستیابی به نتایج ارزشمند آن کار پژوهشی از متاع وجود یعنی عمر خود در بازار عشق سرمایه گذاری کند. پژوهشگر باید به صورت ذاتی مستعد به انجام کار پژوهشی موردنظر باشد. به عبارت دقیق تر کار پژوهشی با تار و پود وجودش عجین شده باشد و در زندگی و کارش ، هدفمند باشد و برای رسیدن به آن هدف حتی اگر لازم باشد در بعضی از مواقع خودش را به آب و آتش بزند. پژوهشگر باید در زندگی و کارش ، کمال گرا باشد. یعنی تا جایی که برایش امکان دارد ، هر کاری را بدون نقص انجام دهد. فراموش نکند که نظم و ترتیب از بی حوصلگی ، پریشان کاری و چندباره کاری پژوهشگر جلوگیری می کند. نظم و ترتیب ، علاوه بر سرعت بخشیدن به روند پیشرفت کار پژوهش انجام آن کار را بسیار لذتبخش می کند. در انجام کارهایش صادق باشد. او از این طریق می تواند اعتماد ، حمایت و همکاری دیگران را به خود جلب کند. پژوهشگر به وسیله پشتکارش بر اکثر مشکلات فایق آمده و از این طریق راه را برای نیل به هدف موردنظر هموار کند. در اختیار داشتن تجهیزات و فراهم کردن امکانات موردنیاز برای انجام کار پژوهشی ، علاوه بر تسریع در روند پیشرفت کار ، ضریب دقت کار و کیفیت کار را به نحو مطلوب و چشمگیری افزایش می دهد. پژوهشگر باید در رسیدن به هدف کار پژوهشی موردنظر ، صبر ، حوصله و بردباری داشته باشد. به عبارت دقیق تر ، پژوهشگر به هیچ وجه نباید در رسیدن به هدف کار پژوهشی موردنظر ، عجله کند یعنی هرگز نباید دقت کار را فدای سرعت روند پیشرفت کار کند. بلکه در حد معقول و متعارف ، دقت و سرعت کار را با هم تلفیق کند. البته در این میان محیط کار مناسب در شکوفا شدن استعداد پژوهشگر بسیار موثر است. تشویق از طرف دیگر اعضای خانواده ، مسوولان ، مدیران ، همکاران ، دوستان و... به هر صورت که باشد روحیه پژوهشگر را تقویت و او را در تداوم بخشیدن به کار پژوهشی دلگرم تر می کند.
در نهایت هم پژوهشگر نباید منحصرا رسیدن به ارزشهای مادی را هدف ، محور و نصب العین کار پژوهشی اش قرار دهد ، بلکه باید برای اعتلای سطح دانش کشورش بکوشد ، در جهت تحقق یافتن آرزوهای مثبت بشری گام بردارد و رسیدن به ارزشهای والای معنوی و انسانی را سرلوحه کارش قرار دهد.