جلوه هایی از زبان و فرهنگ ایرانی

«قفقاز در هزاره ها» عنوان مستندی است با موضوع نمایاندن کشورهایی که در روزگارانی نه چندان دور جزو سرزمین ایران (و یا در ارتباط نزدیک با آن) بودند؛

کد خبر: ۱۲۶۳۱۰

اما با وجود جدایی شان و حاکمیت 120سال تزاریسم و مارکسیسم همچنان جلوه گر فرهنگ اسلامی و ایرانی اند.
همراه با این برنامه به کشورهایی نظیر ارمنستان ، تاجیکستان ، آذربایجان و گرجستان می رویم و با مشاهده وضعیت جغرافیایی ، فرهنگی ، بناهای تاریخی ، زیارتگاه ها و نظایر آنها به چشم انداز گستره فرهنگ ایرانی و اسلامی و رمز ماندگاری آن در این مناطق دست می یابیم.
جذابیت تماشای این مجموعه هنگامی است که بدانیم شروع جدایی این سرزمین ها را می توان از زمان فتحعلی شاه قاجار جنگهای اول و دوم ایران و روس و قراردادهای گلستان و ترکمانچای در سالهای 1813و 1838م دانست.
طبق قرارداد نخست شهرهای گرجستان ، داغستان ، باکو، دربند، شروان ، گنجه ، موقان و قسمت علیای تالش به روسیه واگذار گردید و بر اساس دومی ، ایروان ، نخجوان و اردوباد به همین کشور داده شده ، تالش و موقان نیز تخلیه گشت. گرایش به اسلام را باید برجسته ترین ویژگی مشترک مناطق و مردمان این سرزمینها دانست. بیابان نشین های آسیای میانه در حدود 680م به اسلام گرویدند.
این دین پس از برتری اعراب ، به ماورای قفقاز رسید و تا سده هشتم اقوام گوناگون داغستانی ، رفته رفته از آیین اسلام پیروی کردند. برکا، دومین خان مغول ، اولین حاکم این قوم بود که در سال 1262م (610ه ق) اسلام آورد، لیکن گرویدن همگانی اقوام ترک و تاتار حدود 5الی 6دهه بعد انجام گرفت.
مسلمانان برای نخستین بار در اواسط سده شانزدهم ، پس از سقوط قازان (غازان) و استرخان (1556م ) به دست ایوان مخوف به سلطه حکومت روسیه تزاری درآمدند. واکنش فوری روس ها نسبت به تابعیت جدید مسلمانان در تلاش مستمر آنها برای ایجاد تغییر دین شان و سوق دادن آنها به سوی مسیحیت متجلی گردید. علاوه بر اسلام زدایی تزار و پس از آن کمونیست ها، آنها همچنان به دنبال آن بودند، با قطعه قطعه کردن سرزمین ها و ایجاد جمهوری های مختلف بر مبنای تکیه بر هویت قومی ، همبستگی تاریخی و فرهنگی ساکنان منطقه را بتدریج به ورطه اختلاف و رویارویی با یکدیگر بغلطانند.
با تماشای مستند قفقاز در هزاره ها درمی یابیم که کوشش برای ایجاد جمهوری های آسیایی و محدود کردن فرهنگ زبان ایرانی به جمهوری تاجیکستان و در پی آن خارج کردن شهرهایی چون سمرقند، بخارا، مرو و بلخ از محدوده فرهنگی ایران و در نهایت تغییر خط از فارسی به روسی بخشی از فعالیت هایی بود که از سوی حاکمان وابسته به تزار و کمونیست روسیه و شوروی آن دوران ، انجام می گرفت.
این مجموعه همچنین به ما می گوید، که چگونه نام تاریخی منطقه آران بدون هیچ ضابطه ای به آذربایجان شوروی بدل گردید و یا نام شهرهایی چون خجند و دوشنبه به لنین آباد و استالین آباد تغییر یافت.
در هر قسمت مستند قفقاز در هزاره ها افزون بر گفتار متن ، از طریق صاحب نظران و مقامات فرهنگی و حتی سیاسی (نظیر سفرا) به روایت اندیشه های دیرینه مردمان آن منطقه و ریشه دار بودنشان در تفکر اسلامی و تاثیرپذیری از فرهنگ ایرانی پرداخته می شود.
پرداختن به مسجد کبود ایروان و یا امام زاده سیده رحیمه فرزند امام موسی کاظم (ع) در آذربایجان و یا تاثیرپذیری کشورهایی نظیر ارمنستان و گرجستان از فرهنگ ایرانی و مانند آنها را می توان در این چارچوب مورد توجه قرار داد.
تماشای چنین صحنه هایی و دیدن اشتیاق مردمان این مناطق به اسلام و ایران بازهم نمایشگر این نکته است که علاوه بر فعالیت های تبلیغاتی که از سوی تزار و کمونیست ها صورت می گرفت ، کشتارهای وسیع و بی وقفه ، جابه جایی فراوان ، نظیر کوچ دادن ایرانیان و مسلمانان به نواحی اوکراین و استقرار روسها در نواحی آسیایی نه تنها خدشه ای بر فرهنگ دیرپای این منطقه وارد نساخت ، بلکه مردمانش را در پاسداری از حریم و هویت پرافتخارشان ، مصمم تر گردانید.مستند قفقاز در هزاره ها از نظر موضوع ارزشمند و توجه به آن ، بسیار ضروری و از جهت محتوایی برخوردار از پرداختی نسبتا همه جانبه است.
با این وجود در حوزه محتوایی به هنگام بحث پیرامون تاثیرگذاری ایران و اسلام در آن مناطق بنظر می آید تاکید عمیق و مطلوب روی اکتشافات باستان شناسی که گویای این نکته است می توانست غنا و استحکام به برنامه دهد.
مستند قفقاز در هزاره ها در ارتباط با ساختار؛ برجستگی و امتیاز ویژه ای ندارد، کارگردانی نیز کلیشه ای و معمولی بوده حاوی خلاقیت و جذابیت لازم نیست.این برنامه پنجشنبه ها ساعت 19از شبکه 4سیما پخش می شود.