ترمیم چهره با فناوری ایرانــــی

بیماری که تحت بازسازی صورت قرار گرفت چه شرایطی داشت؟
این جراحی برای یک خانم 33 ساله بود که بر اثر تصادف شدیدی که حدود دو سال پیش برایشان اتفاق افتاده بود، صورتش از جمله هر دو طرف کاسه چشم، بینی، فک بالا و پایین کاملا شکسته بود و چشمش را هم در حادثه از دست داده بود. ایشان به مرکزی مراجعه کرده بودند که متخصص جراحی فک و صورت در آن حضور نداشته و توسط همکار دیگری اقداماتی روی او صورت گرفته، اما خیلی موفقیت‌آمیز نبوده و صورت بیمار خیلی دچار آسیب شده بود به طوری که حتی ارتباطات اجتماعی بیمار هم تحت تأثیر قرار گرفته بود. استخوان‌های صورت در این حادثه به حدی آسیب دیده بودند که شکستن دوباره آنها و جابه‌جا کردنشان در جای قبلی امکان‌پذیر نبود.
از چه فناوری‌هایی برای ترمیم صورت بیمار استفاده کردید؟
آنچه ما برای این بیمار انجام دادیم، این بود که با استفاده از فناوری‌های جدیدی که در حال حاضر وجود دارد، شامل سی‌تی‌اسکن سه‌بعدی و نرم‌افزارهای پیچیده‌ای که می‌توانند صورت را بازسازی کنند، توانستیم در فضای نرم‌افزار جراحی را انجام دهیم و پروتزهای لازم را ساخته و قسمت‌های آسیب‌دیده را بازسازی کنیم. طراحی توسط این نرم‌افزار در مرکز تحقیقات فک و صورت بیمارستان شریعتی و شرکت‌های دانش‌بنیان طب دیجیتال انجام شد و پروتزهای اختصاصی برای بیمار ساخته شد. معمولا شکستگی‌های صورت یک‌طرفه هستند و از تصویر آینه‌ای قسمت سالم صورت، بخش آسیب‌دیده را بازسازی می‌کنند. اما در این بیمار، چون کل صورت از بین رفته بود، ما هیچ الگویی نداشتیم. اما از فناوری دیگری استفاده کردیم. در مرکز تحقیقات جراحی فک و صورت دانشگاه تهران با همکاری دانشگاه فناوری‌های نوین، فناوری دیگری مورد استفاده قرار می‌گیرد که اطلسی تهیه شده که ما برای بیمارانی با آسیب دوطرفه صورت استفاده کردیم و تازه بودن این کاری که کردیم بیشتر به استفاده از این اطلس برمی‌گردد. درواقع ما با استفاده از این اطلس، از سی‌تی‌اسکن افراد سالم استفاده کردیم و سی‌تی‌اسکنی را که اندازه‌هایش با اندازه‌های صورت بیمار شبیه بود بر صورت بیمار را منطبق کردیم تا بتوانیم شرایط مطلوب را فراهم کنیم و پروتز مناسب را برای بیمار بسازیم. این پروتز در فضای مجازی با استفاده از اطلس ساخته شد و بعد با استفاده از چاپگر سه‌بعدی پرینت شد. در اتاق عمل، قسمت‌های آسیب‌دیده صورت بیمار را دوباره باز کردیم و با استفاده از فناوری دیگری به نام نویگیشن استفاده کردیم. این دستگاه، محل قرارگیری پروتز را دقیق مشخص می‌کند و دقت کار را بالا می‌برد و درنهایت پروتز را روی صورت بیمار و ناحیه کاسه چشم و فک بالا نصب و ثابت کردیم.
همین‌طور شکستگی فک بالا و اینکه ارتباط دندان‌های بیمار هم با هم قطع و جویدن هم برای بیمار دچار مشکل شده بود، فک بالای بیمار هم به سه قسمت شده بود و با این عمل تمام این مشکلات به حالت طبیعی برگشت و جفت شدن دندان‌ها هم ترمیم شد. علاوه بر این، از دنده بیمار غضروف برداشته شد و به کمک آن، بینی بیمار را که کاملا از بین رفته بود بازسازی کردیم. از قبل هم یک پروتز چشمی برای بیمار ساخته شده و داخل پروتز صورت و به جای چشم از دست رفته بیمار قرار گرفته است.
وضعیت بیمار در حال حاضر چگونه است؟
درواقع، در این عمل جراحی، ترکیبی از گِرَفت و پیوند از خود بیمار، بازسازی سیستم جونده و بازسازی صورت بیمار با استفاده از این فناوری‌ها و همزمان با جراحی انجام شد که کار پیچیده‌ای بود و عمل حدود چهار تا پنج ساعت طول کشید. خوشبختانه در حال حاضر، بیمار از آی‌سی‌یو خارج شده و شرایط مطلوبی دارد.
پروتز گذاشته شده برای بیمار چه مقدار به چهره طبیعی بیمار شباهت دارد؟
در ساخت این پروتز ثابت از اطلس استفاده شده و ما تعداد قابل توجهی سی‌تی‌اسکن‌های نرمال را تهیه کردیم و دپویی از آنها به‌دست آوردیم، سی‌تی‌اسکنی که شبیه‌ترین اسکلت را به صورت داشته، انتخاب کردیم و براساس آن، صورت بیمار را دوباره بازسازی می‌کنیم.
از عکس‌های چهره بیمار نمی‌شد برای شبیه‌سازی پروتز با چهره بیمار استفاده کرد؟
خیر. عکس‌های بیمار تنها نسج نرم بیمار را نشان می‌دهد و استخوان‌های بیمار را نشان نمی‌دهد. اسکلت بیشتر در سی‌تی‌اسکن نشان داده می‌شود و ما با استفاده از آن اسکلت صورت بیمار را بازسازی کردیم. البته ممکن است بعدا روی بافت و نسج نرم صورت بیمار هم کارهایی انجام شود. با توجه به مقالاتی که در این زمینه وجود دارد، تفاوت میان اطلس و تصویر آینه‌ای خیلی زیاد نیست و حتی در برخی مقالات ذکر شده که اطلس به دلیل ارائه اندازه‌های دقیق‌تر، تصویر شبیه‌تری به تصویر آینه‌ای ارائه می‌دهد.
فناوری‌های به کار رفته در این جراحی تا چه حد ایرانی بودند؟
نکته مهم این است که غیر از نرم‌افزار که منبع خارجی داشت، در بقیه کارها از کارشناسان و شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی استفاده کردیم که در کاهش هزینه‌ها تأثیر بسیار زیادی داشت. به عنوان مثال، اگر بیماری برای انجام این چند عمل به خارج از کشور برود، بالای 50 تا 60 هزار دلار باید هزینه کند. اما در داخل کشور، علاوه بر کاهش هزینه‌های سفر، هزینه‌های درمان هم به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. هزینه‌های خود جراحی کاملا دولتی و به وسیله بیمه‌های معمول پایه پرداخت شده یا حتی بستری خارج از تعرفه‌های دولتی نبوده و تنها برای خدماتی چون طراحی، پرینت سه‌بعدی و فناوری‌های استفاده شده در این عمل که تحت پوشش بیمه نیستند، هزینه‌های زیر ده میلیون تومان از بیمار دریافت شد که در مقایسه با هزینه‌ها در خارج از کشور بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر است.
چه افراد و سازمان‌هایی به شما در این عمل جراحی کمک کردند؟
در اینجا از معاونت محترم پژوهشی وزارت بهداشت، دکتر ملک زاده تشکر می‌کنم که از ابتدای این پروژه در کنار ما بودند. همچنین از مسؤولان قبلی و فعلی بیمارستان شریعتی که امکانات فیزیکی این کار را برای ما فراهم کردند و نیز از معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری که در خرید بعضی از دستگاه‌های ساخت ایران به ما کمک کردند سپاسگزاریم.
نمونه‌های دیگری غیر از این بیمار هم داشته‌اید؟
بله. این بیمار پیچیده‌ترین بیماری بود که داشتیم و به دلیل دوطرفه بودن عارضه، مجبور شدیم از اطلس برای بازسازی استفاده کنیم، اما تاکنون انواعی از بیماران را داشته‌ایم. ما از حدود 12 سال پیش در بیمارستان شریعتی از این فناوری‌ها استفاده می‌کردیم، اما تجمیع این‌ها که شامل استفاده از ترکیبی از این فناوری‌ها می‌شد، در این عمل رخ داد که اتفاق تازه‌ای را در کشور رقم زد. درواقع، بیمار در این مرکز همه خدمات را یک‌جا دریافت می‌کند. از این فناوری‌ها با همکاری جراحان اعصاب برای بازسازی جمجمه و رفع نقایص آن هم استفاده کرده‌ایم.
احتمال پس زدن پروتز پیوندشده به بیمار وجود دارد؟
پروتزهایی که به صورت اختصاصی برای بیمار ساخته می‌شوند، از یک طرف بحث مواد به کار رفته در ساخت آن مطرح است؛ می‌توان از فلز، پلیمر و بعضی مواد اختصاصی ساخته شوند که هر کدام معایب و مزایای خاص خودشان را دارند. ما در ساخت پروتز دو طرفه برای این بیمار از «متیل متاکریلات» استفاده کردیم، اما می‌توان از پلیمرهایی هم استفاده کرد که بعضی بسیار گران‌قیمت هستند. این پروتزها خیلی دفع پیوند ندارند، اما دو احتمال وجود دارد؛ یکی جابه‌جایی که در این پروتز به دلیل ثابت کردن پروتز، این احتمال وجود ندارد و احتمال دیگر، عفونت است که اگر بدن قادر به تحمل پروتز نباشد، ممکن است مجبور به خروج پروتز شویم، اما امروزه در دنیا از سلول‌های بنیادی و پلیمرهای قابل جذب هم استفاده می‌شود که ما در ایران مشغول کار روی این قبیل طرح‌ها هستیم تا بتوانیم به این قابلیت‌ها هم دست پیدا کرده و آنها را اجرا کنیم و تا حد امکان جسم مصنوعی وارد بدن بیمار نکنیم و بتوانیم از انواع بایواکتیو آنها استفاده کنیم که با بدن تعامل می‌کنند و سلول‌های بنیادی در آن استفاده می‌شود.

ندا اظهری

سلامت