در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
گفتوگو با مهدی صباغزاده به بهانه سالروز مبارزه با استعمار انگلیس
انگلیسیها آرامش را از ایرانیها گرفتند
تاریخ به شکل عمومی آن، موضوعی است که رد آن را میشود در اغلب فیلمها و ساختههای تصویری دید، اما حکایت فیلمهایی که بهصورت تخصصی بر بخشی خاص از تاریخ تمرکز میکنند متفاوت است. اینگونه فیلمها معمولا از چالشبرانگیزترین گونههای سینمایی است که طرفداران خودش را هم دارد. متاسفانه در سینمای ایران به تاریخ معاصر خیلی کم پرداخته شده که البته این بیتوجهی دلایل متفاوتی دارد.
از جمله اینکه شخصیتهای معاصر از حافظه تاریخی مردم هنوز پاک نشدهاند و باید از واقعی بودن آنها اطمینان حاصل کرد و همچنین برای درآوردن اینگونه فیلمها از وجه مستند باید جذابیتهای بصری درستی به آن بخشید که مخاطب تا انتها آنها را دنبال کند.
مهدی صباغزاده، کارگردان، تهیهکننده و فیلمنامهنویسی است که برخی فیلمهایش را بر محور باورها و اهداف تاریخی جلو برده، آن هم با شخصیتهایی که دنبال کردن شیوه زندگیشان با تمام فراز و نشیبهایی که دارد کنجکاوی مخاطب را برمیانگیزد. او در فیلمهایی مانند خاک و آتش و راه بهشت مفاهیم ارزشمندی را در پسزمینه تاریخ بیان میکند، به شکلی که تماشاگر ترغیب میشود چندین و چند بار آنها را ببیند. با فرا رسیدن 12 شهریور و سالروز مبارزه با استعمار انگلیس با صباغزاده درباره رویکرد تاریخی که در آثارش داشته، به گفتوگو پرداخته ایم که در ادامه میخوانید.
فیلم یا سریال تاریخی تا چه حد میتواند از واقعیت فاصله بگیرد؟
هر اثر نمایشی که حرفی از تاریخ دارد ریشه در واقعیت دارد، اما در شرایطی کارگردان میتواند درامی به آن بیفزاید. به عنوان مثال زمانی یک کارگردان قصد دارد اثری را خلق کند که از نظر تاریخی بشود به آن استناد کرد. در اینجا ناچار است که به استنادات تاریخی پایبند باشد؛ اما در زمانی دیگر یک کارگردان تنها برای خلق یک اثر دراماتیک از تاریخ الهام میگیرد و همین کافی است.
در اثری که ادعای مستند بودن دارد چطور؟ در اینگونه آثار، هنرمند تا چه حد مجاز به دستکاری وقایع تاریخی است؟
به هر حال کار نمایشی اغراقات خاص خودش را دارد. دخل و تصرف در یک اثر بر مبنای یک رویداد تاریخی و در جهت مفهومی که کارگردان میخواهد انتقال دهد، شکل میگیرد. آن لحظهای که ادعای صحت تاریخی و تعهد به تاریخ برداشته میشود تاریخ تنها یک بهانه بوده و سازنده دیگر کاملا آزاد است. این آزادی بیحد است و حتی میتواند کاملا انتزاعی باشد.
این نوع نگاه را در ساخت فیلمهای تاریخی خاک و آتش و راه بهشت تا چه اندازه وارد کردید؟
خیلی زیاد. فیلم خاک و آتش را قرار بود 30 سال پیش به نام «روباه و بلوچ» بسازم. آن زمان قرار بود سرمایهگذاری این فیلم را بنیاد سینمایی مستضعفان انجام بدهد که در نهایت به دلیل مهیا نبودن شرایط آن زمان انجام این کار میسر نبود، اما از آنجا که به این کار علاقهمند بوده و مصر بودم آن را حتما انجام دهم حدودا 9 سال پیش بود که موسسه فرهنگی شهید آوینی و سیما فیلم برای تولید آن جلو آمدند و این فیلم ساخته شد.
بعد از اکران از بازخوردهای آن راضی بودید؟
فیلمهای تاریخی به طور کل روی پرده سینمای ایران جواب نمیدهد.
به نظر شما این کم رونق بودن فیلمهای تاریخی در گیشه سینماها ریشه در چه دارد؟
کمتر کسی پول میدهد تا فیلمهای تاریخی را در سینما ببیند. این اتفاق البته در تلویزیون شکل دیگری دارد و مردم از سریالهای تاریخی در تلویزیون استقبال میکنند. به این خاطر که سینما برای مردم جنبهای تفریحی دارد و مردم میروند تا ساعتی را در آن به قول معروف خوش بگذرانند. ضمن اینکه تولید یک فیلم سینمایی ارزشمند در گونه تاریخی بسیار هزینه بر است و دولت باید از آن حمایت کند.
وضعیت ساخت فیلمهای تاریخی در سینمای جهان را چطور ارزیابی میکنید؟
در کشورهای صاحب سینما دولت سرمایهگذاریهای بسیاری روی فیلمهای تاریخی میکند و بعد جلوههای ویژه و تسهیلات خوبی را در اختیار این فیلمها قرار میدهند. در کشور ما تاریخ بسیار مهجور مانده. در اواخر دوران قاجار شاهان چیزی از کشورداری نمیدانستند و جنگ جهانی اول شروع میشود. در آن زمان بود که روسیه از شمال و انگلستان از جنوب قوای خود را در خاک ایران تخلیه میکنند و خاک کشور ما را تبدیل به گذرگاه خود میکنند! در کتابهای درسی چقدر به این دوره از تاریخ اشاره شده؟ حالا از آنطرف کشورهای غربی را ببینید. به نوعی دولتهای غربی به دنبال تاریخ سازی برای سرزمینشان هستند و روی آن سرمایهگذاری میکنند، اما در ایران با این قدمت فرهنگی و تاریخی، فیلمنامهنویسان سالها وقت روی نگارش فیلمنامههایشان میگذارند، ولی شرایط اقتصادی برای ساخت اینگونه آثار فراهم نیست.
خودتان چه مطالعاتی در زمینه حضور انگلیسیها در ایران دارید؟
خب، من به تاریخ علاقهمند هستم. تاریخ آیینهای از سرگذشت بشر را روبهروی انسانها قرار میدهد تا با مشاهده زشتیها و خوبیهایی که در گذشته رخ داده درس بگیریم و فردایی روشن را برای آیندگان بسازیم. به همین منظور است که داستانهای تاریخی همیشه جذابیتهای خاصی داشتهاند. حضور انگلیسیها هم در ایران همیشه روی نقشه و به دلیل ضعف دولت مرکزی ایران بود. آنها همیشه به دنبال منافع خودشان بودند و در هر جایی که ضعف باشد به آنجا نفوذ میکنند.
فکر میکنید چرا مردم ما آنقدر نسبت به انگلیسیها حس منفی دارند؟
این حس ریشه در تاریخ ما دارد. چون انگلیسیها همیشه به دنبال استعمارگری بودند و بارها آرامش را از مردم ایران گرفتند.
بهترین اثر تاریخی که در سالهای اخیر تماشا کردهاید، چه بوده؟
سریال کیف انگلیسی به کارگردانی سیدضیاءالدین دری و سریال در چشم باد هم نسبتا سریال ارزشمندی بود.
به نظر شما چقدر به آینده گونه تاریخی در سینمای ایران میتوان امیدوار بود؟
الان ساخت یک فیلم معمولی سرمایه میلیاردی میخواهد و یک فیلم حتما باید در گیشه فروش بالایی داشته باشد تا به قول معروف دخل و خرجش با هم جور در بیاید. فیلم تاریخی هم چنانچه خیلی فاخر و اصولی ساخته شود شاید بتواند در گیشه دورنمای مثبتی داشته باشد. در غیر اینصورت من فکر نمیکنم مردم هیچ تمایلی به دیدن فیلم تاریخی در سالنهای سینما داشته باشند.
ساناز قنبری
سینما
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
