قاچاق دارو از مرزهای بی مسوول

به جرات میتوان گفت دارو یکی از مهمترین بحثهای موجود در بخش سلامت و درمان کشور است. بحثی که مشکلاتش هرچند که در طول سالهای اخیر تا اندازهای به ظاهر حل شده؛ اما تغییر شکل یافته است. اگر بازار ناصرخسرو جمع شده، بحث قاچاق دارو و تهیه داروی قاچاق در داروخانهها و حتی سوپرمارکتها مطرح است، اگر دسترسی دارو افزایش یافته، مشکل کیفیت دارو به میان آمده است.

کد خبر: ۱۲۲۵۲۹

این موضوعات در کنار ضعف مدیریتی دارو در وزارت بهداشت، مصرف بیرویه دارو ، تجویز نادرست دارو، داروهای وارداتی، کارخانجات دارویی کشور و... مباحثی است که در گفتگوی جامجم با دکتر سعید واقفی دبیر انجمن داروسازان کشور مطرح شده است؛ هرچند که برخی از این مباحث ازجمله قاچاق دارو، پاسخ مشخص و شفافی نداشتند؛ اما واقفی تا جایی که امکان داشت به پرسشهای ما پاسخ داده است.

پرسش اول را با کالایی به اسم دارو شروع میکنیم. مردم درباره انواع کارخانههای پفکسازی در کشور اطلاعات بیشتری دارند تا شرکتهای داروسازی. به واقع درباره کالاهای دیگر هم اطلاعات بیشتری دارند و حق انتخاب دارند؛ اما درخصوص دارو، نه کیفیت محصول شرکتها را میدانند و نه حق انتخاب دارند و فقط به صرف اسم یک نوع دارو مثلا استامینوفن، دارو میخرند. مشکل کجاست؛
به طور کامل درست است. براساس قوانین جاری در کشور، امور پزشکی به طور عام ممنوع برای تبلیغ هستند و این مساله باعث میشود که درخصوص داروسازی هیچ کارخانه، واردکننده یا واسطهای اجازه تبلیغ دارو در رسانههای عمومی را نداشته باشد، مگر در مجلات و نشریات خاص گروه پزشکی و علمی.
به همین دلیل نهتنها مردم که حتی پزشکان هم اطلاعاتی از صنعت داروسازی ندارند. این در حالی است که ما در صنعت داروسازی در منطقه حرف اول را میزنیم، بویژه با نظارتهای اخیر سازمان بهداشت جهانی بر صنعت داروسازی کشور.

به طور اتفاقی این مساله بارها مطرح شده است که ما از نظر صنعت داروسازی به پیشرفتهای خوب رسیدهایم؛ اما طبق ارقام و اعداد با اینکه 95 درصد از داروهای موجود در بازار تولید داخل هستند، ولی این مقدار فقط 60 درصد از مصرف دارو در کشور را تشکیل میدهد و 40 درصد بقیه همان 5 درصد داروهای وارداتی هستند. این تناقض از کجا ناشی میشود؛
این مساله یکی از نکات خیلی ظریف صنعت داروسازی است. ارقامی که اشاره کردید به طور کامل درست است؛ اما ریالی است، به این صورت که ما 95 درصد عددی داروهای مورد نیاز کشور را تولید میکنیم و 5 درصد هم عددی واردات داریم، قیمت این 5 درصد، 40 درصد از بودجه دارویی کشور را به خود اختصاص میدهد.
در سال 84، حدود 1000 میلیارد تومان چرخش دارویی در کشور داشتیم، در سال 85 این رقم به 1300 تا 1400 میلیارد تومان میرسد. ما وقتی عددی صحبت میکنیم 95 درصد است؛ اما به ریال که 400 میلیارد تومان آن واردات بوده و 600 میلیارد تومان آن تولید داخل است که این نشان میدهد، قیمت داروهای خارجی خیلی گران و داروی ایرانی بسیار ارزان است. نکته ظریف در این بحث هم نبود شناخت پزشکان ایران نسبت به داروهای داخلی است.
شما از 80 هزار پزشک عضو سازمان نظام پزشکی پرسش کنید، چند نفرشان کارخانههای داروسازی ایران را دیدهاند، به تعداد انگشتان 2 دست هم ندیدهاند. پزشکان ما حتی دوز دارو را درست نمینویسند. درخصوص داروی سرماخوردگی بزرگسالان، طبق اصول داروسازی و طبق بروشور آن، این قرص در هر وعده باید 2 تا مصرف شود؛ اما پزشکان ما از این موضوع اطلاعی ندارند و بعد میگویند این قرصها گچ هستند. پزشکان ما اطلاع درستی از وضعیت داروسازی در کشور و پیشرفتهای آن ندارند، از طرفی نمایندگان علمی شرکتهای واردکننده دارو با پزشکان ملاقات میکنند و در نتیجه داروهای خارجی نسخه میشوند.

برای آشنایی پزشکان با سیستم دارویی که اشاره کردهاید، اقدامی هم صورت گرفته است؛
بعضی از واحدها تصمیم گرفتهاند یک سیستم ارتباطی علمی و قوی را ایجاد کنند تا با ارتباط حضوری و سمینارها، پزشکان را با داروهای تولید داخل آشنا کنند؛ اما این هم کافی نیست. باید با گذاشتن تورهای علمی برای پزشکان، آنها را با کارخانههای داروسازی آشنا کرد و با دادن اطلاعات دقیق از داروهای داخلی و ایجاد بحث و تبادل نظر و میزگرد با این روش، بویژه در رسانهها از جمله تلویزیون این آشنایی را به بیشترین اندازه رساند. ناگفته نماند که از سال 1359 که طرح نوین دارویی کشور به نام ژنریک شروع شد و تاکنون که تعداد داروهای وارد شده در این طرح به 95 درصد رسیده است منافع خیلیها از میان رفته است و طبیعی است که این افراد میکوشند داروهای خارجی را در کشور تبلیغ کنند.
ما 8 سال جنگ داشتیم در دورانی که کشور تحریم بود و داروی وارداتی نداشتیم؛ اما همین داروها آن زمان مجروحان جنگی را مداوا کردند. اکنون حتی کیفیت آن داروها افزایش هم یافته است و این نهایت کملطفی است که بازهم داروی خارجی تجویز میشود.

بین قیمت دارو و کیفیت آن قاعدتا ارتباط مستقیمی وجود دارد. دارو در ایران ارزان است؛
این ارقام را با حروف درشت چاپ کنید. قیمت دارو در کشور ما یک بیستم امریکای شمالی، یک پانزدهم اروپا و یک پنجم همه کشورهای اطراف خودمان است. یعنی قیمت دارو در ایران از قیمت آب هم ارزانتر است و مشکل اصلی ما همین است.

خب چرا، دارو را گران نمیکنید، درواقع چون داروی ایرانی از مواد اولیه ارزان تهیه میشود، ارزان هم به فروش میرسد، آیا بالا بردن قیمت به افزایش کیفیت کمک نمیکند؛
صد درصد کمک میکند، وقتی با قیمت دارو حرکت کنیم، به یک 2 راهی میرسیم، این 2 راهی، یکی مردم است، یکی دولت. ما وقتی میگوییم دارو ارزان است و باید بالا برود، منظورمان این نیست که مردم باید هزینه افزایش قیمت را بدهند. درواقع راه اول را میبندیم و معتقدیم که باید دولت افزایش جبران قیمت را متقبل شود. قیمت داروی تولید داخل باید اصلاح شود و بعد با تدبیر دولت سازمانهای بیمهگر هزینه افزایش قیمت دارو را پرداخت کنند. حتی اکنون هم مردم پول زیادی بابت دارو میدهند. قیمت دارو دست دولت است و دولت باید قیمت دارو را اصلاح کند و برایش بودجه مناسبی را در نظر بگیرد تا کار تحقیقاتی درست انجام شود و کیفیت دارو افزایش یابد.

وضعیت 65 کارخانه داروسازی کشور چگونه است؛
این کارخانهها به 3 گروه تقسیم میشوند، گروه کارخانجات 75 تا 85 که تازه تاسیس محسوب میشوند و استانداردهای لازم را دارند. گروه دوم متوسطالزمان که با نظارت سازمان جهانی بهداشتبه روز شدهاند و کارخانجات قدیمی که آنها نیز بازسازی شدهاند؛ اما برخی از آنها هنوز از ماشینهای قدیمی استفاده میکنند و به خاطر مشکلات مالی نتوانستهاند به ماشینآلات جدید مجهز شوند. این کارخانجات از نظر تولید دارو در وضعیت خوبی به سر میبرند، ولی جای کار بیشتر و تجهیزات بهتر نیز وجود دارد.

برویم سراغ بحث مصرف دارو در کشور. مصرف دارو در کشور ما بالاست، یک طرف مساله به فرهنگ غلط مصرف دارو برمیگردد و طرف دیگر تجویز غلط پزشکان، چه باید کرد؛
بله، سرانه مصرف دارو در کشور ما از نظر عدد بالاست، بودجه دولتی سرانه دارو هم پایین است. 18 تا 20 دلار مصرف داروی سال برای هر نفر در مقایسه با کشورهایی که در حد ما هستند، خیلی پایین است؛ اما تیراژ و میزان تولید دارو بسیار بالاست که علتش مصرف خودسرانه از سوی مردم است. بارها به مردم سفارش کردیم که دارو را درست و با تجویز دکتر مصرف کنند. ما هم از همکاران داروساز خواستهایم که فقط در طیف داروهای OTC یعنی داروهای روی پیشخوان که میتوانند آزاد به فروش برسند، به مردم دارو بدهند، چراکه مصرف زیاد و بدون تجویز دارو نه تنها مفید واقع نمیشود، بلکه بیمار را دچار عوارض هم میکند.
درباره تجویز نادرست دارو از سوی پزشکان هم متوسط اقلام دارویی در نسخ پزشکان در کشورهای پیشرفته 1.5 عدد است.
متوسط تا عدد 2 میرسد و 2 به بالا مربوط به کشورهای بیبرنامه است. ما درخصوص صنعت دارو جزو کشورهای با برنامه محسوب میشویم، اما عدد ما در متوسط مصرف دارو به عدد 3 تا 3.5 میرسد که مانند کشورهای بیبرنامه محسوب میشویم. این مسائل باعث میشود که بودجه دارو بالا برود بدون این که اثرات درمانی هم داشته باشد.

در خصوص مدیریت دارو در کشور شبههای وجود دارد که ما در روزنامه جامجم با عنوان «مافیای مدیریتی دارو» به آن پرداختیم. در واقع مساله به تکرار تعدادی اسامی خاص در 20 سال اخیر در بخشهای مختلف دارویی کشور از معاونت غذا و دارو در وزارت بهداشت تا مدیریت شرکتهای خصوصی تولیدکننده و واردکننده دارو بر میگردد، شما با این بحث موافقید؛
نه، جملهای هست که میگوید تجربه بالاتر از علم است. به طور اتفاقی ما این انتقاد را به وزارت بهداشت داریم که چرا تغییر مدیریتها در آن زیاد است. دارو بحث مهمی است و فردی که وارد این بحث میشود تا احاطه کامل به موضوع پیدا کند، عوض میشود. در برخی از کشورها فردی به مدت 20 سال در بخشی مدیر میشود و نتیجه کار هم رضایتبخش است. اما جمله دیگری هم هست که میگوید هر مدیری تا اندازهای امکان خلاقیت دارد و پس از مدتی توانایی خلق کار جدید از او گرفته میشود.
درست است، اما خلاقیت مدیریت کارهای ستادی از سوی مشاوران انجام میشود. دستکم در گروه معاونان نباید تغییراتی به وجود بیاید. من با صراحت اعلام میکنم در بحث مدیریت دارویی کشور هیچ مافیایی وجود ندارد، اگر مافیایی وجود داشت که عوض نمیشدند.
ببینید، بحث عوض شدن نیست، بلکه جابهجا شدن است، یعنی در طول این سالها مدیریتها جایشان را با تعداد مشخصی از افراد عوض میکنند.
افرادی که مد نظر شماست، در واقع افراد برتری در گروه داروسازان و بحث دارو هستند. اگر هم افراد نامناسبی در زیرگروههای مدیریتی این افراد بودند، ربطی به مافیای مدیریتی دارو ندارد و اصلا چنین بحثی وجود ندارد، مساله مافیای قاچاق داروست نه مافیای مدیریتی دارو.

خب اگر این مدیریت، مدیریت درستی باشد، پس چرا بحث به قاچاق ختم میشود، اگر مدیریت درستی در طول این سالها وجود داشت، اصلا قاچاقی وجود نداشت، اما ما در حال حاضر میبینیم که ناصر خسرو خاتمه پیدا میکند اما داروی قاچاق در داروخانهها و حتی سوپرمارکت ها هم پیدا میشود؛
از طرفی واردات دارو هم به گفته نمایندگان کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در انحصار افراد و گروههای خاص است. این بحث را قبول دارم، اما اگر بحث را باز کنم، میبینید این مساله فقط به مدیریت دارو بر نمیگردد. اول این که واردات دارو در گرو فرد خاصی نیست و واردات دارو در دست بیش از 50 شرکت است که از شرکتهای خارجی نمایندگی دارند و هر کسی که قویتر بوده و توانسته معامله کند، نمایندگی آن شرکتها را در دست گرفته است. هر کسی که پول بیشتر، توانایی علمی و توانایی شخصی خوبی داشته است، توانسته نمایندگی واردات دارو را بگیرد. این که اسمش مافیا نمیشود.
حق با شماست، اما اگر فرد وابسته به سیستم دولتی دارو نه به خاطر توانایی و هوش و... بلکه به خاطر لابی که دارد، میتواند یک دارویی را که به طور حتم داروی با کیفیتی نیست و داروی هندی یا کوبایی است، نمایندگی بگیرد و دارو را وارد کند، اینجاست که آن مدیریت دولتی زیر سوال میرود.

در پیدا کردن مواردی اینچنینی تردید کنید. آنچه که شما میگویید اسمش رانتخواری است. یعنی باید به همه متقاضیان به یک چشم نگاه کنند. اگر هم از 100 مورد یک مورد از موقعیت دولتیاش استفاده میکند مطمئن باشید موقعیت خودش را زیر سوال میبرد. این مسائل در همه کشورها وجود دارد.

و اما قاچاق دارو؛
قاچاقچی دارو از قاچاقچی مواد مخدر هم بدتر است. دارویی را وارد میکند که حتی یک میلیگرم ماده موثر در آن وجود ندارد.
باید این قاچاقچی دستگیر شود که البته مبارزه با قاچاق دارو فقط وظیفه وزارت بهداشت نیست، بلکه وزارت بازرگانی، ستاد مبارزه با قاچاق کالا، نیروی انتظامی و... باید همکاری کنند. قاچاق به طور معمول از راه دریایی وارد کشور میشود. از مرز رسمی و دریایی شمال هم وارد نمیشود بلکه از جنوب کشور وارد میشود. نماینده معاونت دارویی در گمرکات اگر از یک قلم دارو 20 تا 30 جعبه در چمدان مسافری پیدا کند، ضبط و برخورد میکند، اما با کانتینر و لنج و... داروی قاچاق وارد کشور میشود و برخوردی هم نمیشود.

راهکار مبارزه با قاچاق چیست؛
البته برخی از این داروها هم متاسفانه از سوی پزشکان تجویز میشود. کل داروی قاچاق در کشور ما به 50 قلم دارو میرسد که تیراژ بالایی دارد. از این تعداد 20 تا 30 قلم آن میتواند وارد سیستم فهرست دارویی شود، هر چند که 6 5 قلم آن وارد این سیستم شده است. وزارت بهداشت باید با تشکیل کمیتههایی با حضور داروسازان و پزشکان، داروهای مفید از این تعداد قاچاق را تعیین و این داروها را وارد فهرست دارویی کشور کنند.

شما هنوز به این پرسش پاسخ ندادهاید، آقای دکتر اصلا چرا قاچاق داریم؛
همیشه افرادی در سایه هستند که در همه نوع اقتصاد از بازار خوب بهرهبرداری شخصی میکنند. قاچاق دو طرفه است، یعنی یک عده قاچاقچی از خارج کشور به هر طریق دارو را از کمپانی سازنده یا عمدهفروشها خارج میکنند و با قاچاقچی کشور واردکننده مذاکره میکند که باید از سوی سازمانهای مربوطه از جمله گمرکات از ورود این داروهای قاچاق جلوگیری شود، اما متاسفانه میبینیم که داروی قاچاق در تیراژ بالا وارد کشور میشود.
انجمن داروسازان ایران از سال 1323 با نام جامعه داروسازان ایران شروع به فعالیت کرده است که پیش از آن هم سندیکای داروسازان ایران بوده و از قدیمیترین انجمنهای علمی کشور است. این انجمن وظیفهاش حمایت و هدایت گروه داروسازان کشور است که در حال حاضر 12 هزار عضو دارد و برای اعضا، خدمات اجتماعی و حرفهای ارائه میکند. از مهمترین ارکان انجمن، مجمع عمومی آن است که همه ساله تشکیل میشود، پس از آن هم هیات مدیره است که در حال حاضر 11 نفر عضو و 3 بازرس دارد. هیات مدیره دارای زیر گروههایی شامل شورای عالی داروخانهها، شورای عالی صنعت، شورای عالی مسوولان فنی، شورای عالی کارمندان دولت و شورای عالی دانشگاهیان است. انجمن داروسازان ایران در سراسر کشور 40 شعبه دارد که با هدایت انجمن مرکزی راهبری میشوند.