ترویج علم و واهمه از طبیعت

این خبر که در 27 مهر 96/ ۱۹ اکتبر ۲۰۱۷ (۶۳۱ روز پیش از انتشار این یادداشت) از صفحه فیس‌بوک کاربری اندونزیایی آغاز شد (در این نشانی اینترنتی پیدایش خواهید کرد: tinyw.in/hGid) پس از پخت‌وپز در خبرگزاری اسپوتنیک، سر از شبکه‌های اجتماعی مورد علاقه مردم کشورمان درآورد و به جای این‌که دستمایه گزارشی علمی درباره تنوع زیستی جنوب شرق آسیا شود، تبدیل شد به بهانه‌ای دوباره برای ترویج شبه‌علم و تبلیغ تفکراتی از قبیل وجود موجودات بیگانه (غیرزمینی)؛ توگویی هرچه به چشم بی‌تجربه عوام ناآشنا آمد، لابد از فضا آمده و بیگانه است. اما واقعیت درباره این خبر و حشره مرموزی که در فیلم مرد اندونزیایی دیده می‌شود، چیست؟
برای کسی که مطالعه‌ای اندک و حتی غیرتخصصی در حوزه تنوع حشره‌ها داشته باشد، این حشره لزوما غریب و ناآشنا نمی‌نماید و حتی جزو گونه‌های تازه‌کشف‌شده و پیشتر ناشناخته هم نیست. آنچه مرد اندونزیایی را به حیرت واداشته، گونه‌ای بید معمول در جنوب شرقی آسیا (اندونزی، هند، سریلانکا، چین، ژاپن، تایلند و گینه نو) و شمال استرالیا به نام کریتونوتِس گنگیس (Creatonotos gangis) است که کارل لینه (پدر رده‌بندی زیستی) آن را در سال 1142 شمسی/ ۱۷۶۳ میلادی شناسایی و نامگذاری رده‌بندی کرده است. جنس نر این حشره چهار زائده شکمی بلند و پرمانند دارد که از آنها برای پراکندن ماده معطری به نام هیدروکسی‌دانایدل (Hydroxydanaidal) برای جلب توجه بیدهای ماده استفاده می‌کند. جانورشناسان این قبیل مواد معطر را که جانوران برای جلب جنس مخالف استفاده می‌کنند، فرومون می‌نامند. از آنجا که ماده‌ها به سمت نرهایی جلب می‌شوند که فرومون بیشتری ترشح کرده باشند، زوائد پراکنده‌ساز فرومون در جنس نر کریتونوتِس گنگیس به صورت رقابتی بزرگ و بزرگ‌تر شده تا جایی که موجب ترس و واهمه مرد اندونزیایی شده است. گونه‌های دیگری از سرده کریتونوتِس نیز در باقی مناطق جنوب آسیا تا آفریقا وجود دارند؛ از جمله کریتونوتِس عمانیرانا (Creatonotos omanirana) که در عمان، امارات و ایران زندگی می‌کند ولی برخلاف کریتونوتِس گنگیس، زوائد برجسته و آشکاری برای پراکندن فرومون ندارد.
واقعیت این است که این حشره از دیرباز وجود داشته و پدیده تازه‌ای در طبیعت نیست، اما مشاهده آن و تکثیر خبرش موجب برخاستن آشوب شایعات شبه‌علمی در شبکه‌های اجتماعی شده است؛ درست مثل ماجرای میگوی بچه‌وزغی هامون که اوایل بهار امسال ویدئویش در فضای مجازی به‌عنوان موجودی باستانی در فضای مجازی مطرح شد و شوربختانه در خبر رسمی شبکه‌های تلویزیونی نیز بارها به گسترش این شایعه بی‌اساس دامن زده شد (یادداشتم درباره آن ماجرا را در صفحه دانش دوشنبه 26 فروردین 98 روزنامه جام‌جم یا در این نشانی اینترنتی بخوانید: tinyw.in/9Fj9).
احساس امنیت با شناخت جهان اطراف به دست می‌آید و نیاز به احساس امنیت از نیازهای اساسی مردم است؛ بنابراین تنها چاره ممکن برای تسکین واهمه‌ای که هر روز ممکن است با مشاهده گوشه‌های کمتر شناخته‌شده طبیعت در جامعه رخنه کند «ترویج علم» است. نادیده‌گرفتن ضرورت ترویج علم و اهمیت‌ندادن به تخصص مروجان علم در رسانه‌های معتبر از یک سو و کم‌اطلاعی اغلب کاربران شبکه‌های اجتماعی و نداشتن توانایی جست‌وجو یا شناخت منابع متقن برای دستیابی به اطلاعات دقیق از سوی دیگر، از عواملی است که باعث تشدید این وضع در جامعه ما شده است .

عرفان خسروی

زیست‌شناس و مروج علم