مبنای نظری اسلامی کردن سیاست خارجی

مبانی نظری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب ، الهام گرفته از دو مجموعه ارزشی بود که بعضا به صورت مکمل و گاهی نیز به صورت متناقض عمل می کردند.

کد خبر: ۱۲۱۶۱۷

ارزشهای برگرفته از جهان بینی اسلامی حاصل تفکر و گرایش مذهبی رهبری ، نخبگان سیاسی و بخش قابل توجهی از مردم بود، در حالی که آرمان های انقلابی نیز به دلیل تمایلات احزاب سیاسی ، روشنفکران و طبقه متوسط امکان تجلی یافته ، شعارهای سیاست خارجی را نیز تحت تاثیر قرار می داد. تشکیل امت واحده ، دفاع از مستضعفان جهان و تئوری ام القراء از مبانی نظری با هدف جهانی کردن اسلام و اسلامی کردن سیاست خارجی ایران مطرح شده و بخش مهمی از برنامه های دهه اول انقلاب را به خود اختصاص داد.
از سوی دیگر انقلاب ایران نیز همانند بقیه انقلاب های جهان ، نظام سیاسی و حکومتی حاکم را غیرعادلانه ، قدرت گرا و ثروت گرا تلقی کرد و درصدد برآمد با صدور آرمان های انقلابی خود زمینه را برای ایجاد نظام جدید ، در صورت امکان و یا اصلاح نظام موجود به کار گیرد. ترکیب دوقطبی جهانی به این نوع نگرش کمک کرده ، شعار «نه شرقی ، نه غربی ، جمهوری اسلامی» به دلیل بینش اعتقادی و تقاضای تغییر وضعیت موجود در جهان شکل گرفت.
در دو دهه گذشته ، با وجود بروز رفتارهای جدید در روابط خارجی ، تغییری در مبانی نظری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران ایجاد شده است . مقدمه قانون اساسی و اصول 152 تا 157 آن در تغییر و اصلاحات سال 1368 دست نخورده باقی ماند، هرچند طرح شعار «عزت ، حکمت ، مصلحت » نشان داد که سیاست خارجی کشور سعی می کند با تعقل گرایی حداکثر تلاش را برای تامین منافع ملی به عمل آورد ، اما مبانی نظری سیاست خارجی بینش دوقطبی خود را تحت شرایط جدید نیز حفظ کرد.
مفهوم شرق و غرب ، جای خود را به شمال ، جنوب داده و توسعه یافته و در حال توسعه نیز جایگزین فقیر و غنی شده و مسلمان و غیرمسلمان همان معنای دارالاسلام دار الکفر را به ذهن متبادر می سازد. این نوع تلقی حکایت از واقع گرایی و واقع بینی دارد ، اما نباید مانع نادیده گرفتن واقعیت جدید جهانی شدن و تبعات آن شود. همان گونه که مطرح شد ، روند جهانی شدن آغاز شده و هر کشور یا هر گروهی از کشورها سعی می کنند این روند را در ارتباط با اصول ، مبانی و اهداف خود جهت بخشند ، اما ظاهرا همه پذیرفته اند که به جای شنا کردن انفرادی در دریای متلاطم سیاسی ، سوار کشتی جهانی شدن شوند و به صورت دسته جمعی به ساحل برسند، هرچند این ساحل همه زیبایی های مطلوب را نداشته باشد.
در نظام دوقطبی ، حق از طریق برخورد یا بهره گیری از برخوردها به دست می آید ، اما در روند جهانی شدن این کار از طریق همکاری میسر خواهد بود ، استثمار و بهره کشی با شکل و اهداف جدید تداوم خواهد یافت. کشورهایی که می توانند ، سعی می کنند این روند را تحت الشعاع منافع خود قرار دهند. به همین منظور حضور مشارکت خود را در روند تصمیم گیری ها افزایش می دهند. همه به این نتیجه رسیده اند که برای بردن یا باختن باید بازی کرد. تماشاگران می توانند با دست زدن یا هو کردن برنده یا بازنده را تشویق یا تنبیه کنند ، اما در جریان بازی اثر مستقیمی ندارند.
تشکیل امت واحده تلاش برای تشکیل حکومت جهانی اسلامی است . بنابراین سنت جهان گرایی در سیاست خارجی ایران وجود دارد. جهانی شدن ، مبانی نظری سیاست خارجی تمامی کشورها را تحت تاثیر قرار داده و کشورهای عضو اتحادیه اروپایی ، آ سه آن و نفتا بر این اساس سیاست خارجی خود را برای سالهای 2008 - 2020 تنظیم کرده اند.
جمهوری اسلامی ایران نیز نمی تواند از این چرخه خارج بماند، چنانچه جدیدا طرح 20ساله (چشم انداز) اداره کشور نیز به تایید رهبر معظم انقلاب رسیده است.

روند تصمیم گیری

یکی از ویژگی های کشورهای در حال توسعه ، متمرکز بودن روند تصمیم گیری است نظرات مسوولان و نخبگان سیاسی بیشترین تاثیر را بر روابط خارجی کشور دارد ، هر چند بازیگران دیگر نیز در حد خود در این زمینه مشارکت می ورزند. مادامی که دولتها و حکومت ها بازیگران اصلی هستند، این روند معتبر است اما ورود بازیگران جدید باعث تحول و تغییر این چرخه می شود.
سالهای پس از پیروزی انقلاب بخصوص در جنگ تحمیلی ، مسوولان حکومت تقریبا تنها تصمیم گیرندگان در زمینه سیاست خارجی بودند ، ولی در دهه دوم انقلاب ، بنگاه های اقتصادی و در آغاز دهه سوم ، مطبوعات توانستند در این زمینه مشارکت داشته باشند. جهانی شدن از ابتدای قرن بیست و یکم بیش از آن که در کنترل دولتها باشد ، از سیاست های شرکتهای فراملی پیروی کرده است و به مرور بر اهمیت نقش موسسات اقتصادی و سازمان های فرهنگی در روند تصمیم گیری سیاست خارجی افزوده خواهد شد.

روش برنامه ریزی

در برنامه ریزی ابتدا باید اهداف را مشخصی کرده ، سپس با توجه به ابزار و امکانات موجو د، راههای دستیابی به آنها را تعیین کرد و با سپردن برنامه ها به نهادهای اجرایی ، از نتایج برنامه ها بهره برد. محور برنامه ریزی جدید، اقتصادی کردن سیاست خارجی است. نگرش اقتصادی به تحولات سیاست بین الملل یکی از ملزومات روند جهانی شدن است.
منطق اقتصادی در سیاست خارجی ، منافع جدیدی در منطقه و جهان برای ایران پدید خواهد آورد و این منافع درهای جدیدی به روی کشور خواهد گشود. لذا برنامه ریزی جدید سیاست خارجی نیاز به هماهنگی و مشارکت بخش اقتصادی کشور دارد.