مراقب زیر پایتان باشید!

سیزدهم فروردین امسال بود که به دنبال بارش‌های سیل‌آسا در کشور، علی بیت‌اللهی، دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی نسبت به فرونشست زمین در استان‌های سیل‌زده از جمله مناطق مرکزی و جنوبی تهران هشدار داد و اعلام کرد خطر فرونشست زمین در سطح شهر تهران به‌ویژه در بخش‌های مرکزی و جنوبی، از جمله خیابان مولوی، حوالی منطقه بازار و جنوب تهران بسیار جدی است. وی نشست زمین را مساله مهم تهران و سایر مناطق سیل‌زده مانند استان‌های گلستان، کرمانشاه، لرستان، خوزستان، همدان و استان‌هایی که تحت‌تاثیر بلندمدت آب سیلاب قرار می‌گیرند، عنوان کرد: «بر اثر رطوبت و جذب آب، زمین مرطوب شده و حالت نرم می‌گیرد و احتمال نشست‌های موضعی به صورت نقطه‌ای و محلی در پای ابنیه و سازه‌ها مثل پل‌ها و ساختمان‌ها وجود دارد.» دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی با اشاره به این‌که پس از بارش‌ها در تهران دو گزارش درباره فروریزش‌هایی در دو منطقه تهران یعنی شهریار و تهران دریافت شده است، توضیح داد: با توجه به وجود قنات‌هایی به صورت ممتد در شهر تهران که طول شاخه‌های شناخته شده آن ۵۵۰ کیلومتر است و با توجه به بارندگی‌های ممتد که در زیر زمین و سطح زمین به صورت آب‌ روان حرکت می‌کند، احتمال رخداد نشست زمین و فروریزش را مورد توجه قرار دهیم. البته علی محمد سعادتی، شهردار منطقه 12 فرونشست زمین به دلیل بارندگی‌های اخیر را تکذیب کرد و گفت در بارندگی‌های اخیر در شهر تهران به‌ویژه در منطقه 12 مشکلی پیش نیامده و این نشست مثل تمام نشست‌هایی است که در هر نقطه می‌تواند رخ دهد. در سال‌های پیش در محورهای مختلف منطقه ۱۲ و مناطق دیگر هم شاهد این اتفاق بوده‌ایم.
مناطق پر خطر!
براساس آمارشرکت آب منطقه‌ای تهران مناطق ١٦، ١٧، ١٨ و ١٩ شهرداری تهران و شهرستان‌های اسلامشهر، چهاردانگه، صباشهر، نسیم‌شهر، شهریار و کهریزک بیشتر از سایر بخش‌های استان تهران در معرض فرونشست زمین هستند و البته گزارش سازمان نقشه‌برداری حاکی از گسترش محدوده فرونشست در شهر تهران است. جواد بلورچی، سخنگوی سابق سازمان زمین‌شناسی کشور هم وضعیت نامناسب مناطق جنوبی تهران را از این حیث تایید می‌کند و به ما می‌گوید: در دشت تهران (مناطق 17، 18 و 19) و شهریار و زمین‌های کشاورزی واقع در این منطقه پدیده فرونشست در حال وقوع است. در این پدیده زمین سالانه 36 سانتی‌متر دچار فرونشست می‌کند، اما چون آثار این اتفاق مخرب با چشم قابل‌مشاهده نیست کسی به آن توجه نمی‌کند. او با بیان این‌که فرونشست زمین در تهران از سال 84 اندازه‌گیری شده است، می‌گوید: اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد سالانه 17 سانتی‌متر فرونشست در دشت تهران رخ می‌دهد که بر اساس آخرین آمار در سال 91 میزان این فرونشست‌ها به 36 سانتی‌متر رسیده و امروز هم مطمئنم هیچ تلاشی برای کنترل این پدیده نشده و همچنان در حال افزایش است.
فرونشست و فروریزش
از زمانی که بحث فرونشست زمین در تهران مطرح شده و به دنبال آن فروریزش‌هایی هم در خیابان‌های پایتخت رخ داده است عده‌ای به اشتباه این دو واژه را به جای هم به کار می‌برند. کارشناس سازمان زمین‌شناسی کشور در توضیح تفاوت این دو پدیده می‌گوید: در پدیده فرونشست، زمین به مرور زمان مستحکم می‌شود و فضاهای میکروسکوپی خود را از دست می‌دهد. برای کنترل فرونشست زمین به برنامه بلندمدت نیاز است؛ در حالی که اگرچه فروریزش‌ها به‌شدت نگران‌کننده هستند و تا لحظه‌ای که به سطح زمین نرسد آثاری از آن قابل مشاهده نیست، اما قابل کنترل است. ترک‌های گرد روی زمین می‌توانند نشانه‌هایی برای فروریزش باشند در حالی که زیر این ترک‌ها فقط 20 سانتی‌متر آسفالت باقی مانده است. فروریزش، پدیده‌ای موضعی است در ابعاد و عمقی نه چندان زیاد اما فرونشست پدیده‌ای با ابعاد چند صد کیلومتر مربع است که به صورت آرام و بسیط اتفاق می‌افتد اما فروریزش، پدیده‌ای لحظه‌ای و به صورت ناگهانی رخ می‌دهد. فرونشست زمین غیرقابل بازگشت و عاملی است که آبخوان‌ها را تهدید می‌کند؛ این در حالی است که فروریزش زمین در نقطه‌ای که رخ می‌دهد تنها خطرآفرین است. اگرچه فرونشست در تهران به تنهایی پدیده‌ای خسارت‌بار محسوب می‌شود اما شهر تهران امروز بیش از پیش درگیر فروچاله‌هاست و قطعا بعد از هر بارندگی شدید تعداد رخداد فروچاله‌ها در مناطق دارای امکان فروریزش بیشتر می‌شود که این موضوع کاملا از موضوع فرونشست زمین در تهران مجزاست. بلورچی با بیان این‌که این فروریزش‌ها مبتنی بر رفتار خاک و فضاهای زیر زمینی ایجاد شده در شهر است، عنوان می‌کند: فضاهای زیرزمینی در عمده مناطق شهر تهران با اقدامات مترو و در ابعاد کوچک‌تر با قنا‌ت‌هایی که پاکسازی، بهسازی و نگهداری نشدند مرتبط هستند و امروز به بلایی برای پایتخت تبدیل شده‌اند. سخنگوی پیشین سازمان زمین‌شناسی کشور با بیان این‌که پدیده‌ای که در خیابان مولوی اتفاق افتاده به هیچ وجه فرونشست زمین نیست و حاصل فرسایش زیرزمینی و فضاهایی است که توسط خود ما در شهر ایجاد شده است، بیان می‌کند: وقتی باران می‌بارد حجم آب زیرزمینی شدید‌تری حرکت می‌کند و باعث بازتر شدن حفره‌ها و بیشتر شدن ریزش می‌شود؛ پدیده فروریزش کاملا قابل شناسایی است و می‌توانستیم با بنای صحیح سیستم‌های مترو یا نگهداری از سیستم‌های قنات تهران نه تنها از این پدیده دچار آسیب نشویم بلکه در استفاده از پدیده‌ای که امکان وقوع آن در هر شهری وجود دارد، دچار زیان نشویم. فروریزش زمین بلایی نیست که تنها شامل حال تهران باشد بلکه در تمام شهرهای کشور زمین‌هایی که با پدیده فروچالگی و فروریزش درگیر باشند، وجود دارد. به گفته بلورچی خاک زمین‌های واگرا همانند مشهد مقدس یا مناطقی که دارای زمین‌های انحلال‌پذیر هستند همانند کبودرآهنگ امکان فروریزش را تشدید می‌کند. وی ادامه می‌دهد: خشکی این زمین‌ها نه‌تنها جزو پدیده‌های مخرب محسوب می‌شود بلکه پس از بارش باران و نفوذ به زمین همین موضوع خرابی بزرگ‌تری را به وجود می‌آورد و تعداد فروچاله‌ها بیشتر می‌شود. در واقع با سوء‌مدیریت ‌منابع آبی کشور نه تنها منابع آب‌های زیرزمینی‌‌مان را برای همیشه از دست دادیم و پدیده‌هایی که می‌توانستند منجر به پایداری این سرزمین شوند به سیلاب و روان‌آب تبدیل کردیم بلکه این روان‌آب‌ها اگر هم در زمین نفوذ کنند جز خرابی حاصلی ندارد.
جای خالی نقشه خطرپذیری
یکی از مهم‌ترین اقداماتی که باید برای تهران و سایر شهرهای کشور انجام شود تهیه نقشه خطرپذیری است؛ موضوعی که تا به امروز در کشور ما مغفول مانده، بلورچی با بیان این‌که چنین نقشه‌ای در کشور ما متاسفانه تعریف نمی‌شود، در توضیح علت این موضوع می‌گوید: چون درخواست‌کننده چنین نقشه‌هایی در سراسر جهان صنعت بیمه است و چون در کشور ما بیمه دولتی رواج دارد نیازی به انجام چنین اقداماتی نمی‌بیند.
وی با بیان این‌که اگر بیمه رواج داشت می‌توانستیم با پرداخت مبلغی ساختمان‌های شهرهای مختلف را فارغ از این که در منطقه خطرپذیر واقع شده یا خیر بیمه کنیم، ادامه می‌دهد: در سایر نقاط دنیا شرکت‌های بیمه بدون داده‌سازی و ایمن‌سازی سرمایه‌گذاری اقدامات خود را انجام نمی‌دهند. اگر بیمه‌ها به این سبک در کشور ما انجام شود چنین روزی که ما درگیر سیلاب باورنکردنی می‌شویم دیگر نیازی به ورود دولت برای جبران خسارات نیست؛ بیمه پاسخگوی تمامی مخاطرات می‌شود؛ جای خالی شکل‌گیری بیمه‌ای که بر مبنای خطرپذیری باشد به‌شدت در کشور ما حس می‌شود. اگر چنین بیمه‌ای در ایران رایج شود، ساختمان‌هایی که در نواحی سیل‌خیز ساخته می‌شوند بیمه نخواهند شد و به دلیل فاقد ارزش بودن خرید و فروشی هم صورت نمی‌گیرد و به طور طبیعی طی یک دوره 25 ساله که ساختمان‌ها را خراب و مجددا از نو می‌سازیم همه چیز به حالت طبیعی و ایمن برمی‌گردد؛ این اقدام همت والایی نمی‌طلبد اما مقاومت در برابر این موضوع را متوجه نمی‌شوم.

خطر ترک‌های متحدالمرکز

اگرچه دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی از فروریزش زمین در مناطق جنوبی پایتخت خبر داد اما بلورچی معتقد است هیچ‌یک از مناطق تهران در حاشیه امن فروریزش نیستند و می‌گوید: هر جایی که مسیر طبیعی آب زیرزمینی را با پی‌سازی یک ساختمان بلند سد کنید به دلیل حرکت نکردن آب‌های زیرزمینی در آن منطقه، فرسایش زیرزمینی اتفاق می‌افتد و زمانی که این فرسایش به سطح زمین می‌رسد احتمال رخداد فروریزش وجود دارد و در سایر نقاط شهر آن‌قدر ناایمن‌سازی وجود دارد که نمی‌توان در تهران از منطقه‌ای نام برد که در امنیت است. بلورچی برای مردم و جلوگیری از آسیب دیدن آنها پیشنهاداتی هم دارد و می‌گوید: درخصوص فروچاله‌ها، مردم اگر ترک‌های متحدالمرکزی را در محدوده ساختمان‌های خود یا خیابان‌ها دیدند که در حال‌ شکل‌گیری و توسعه است، به راحتی از کنارش نگذرند و این موضوع را به دستگاه‌های مرتبط اطلاع دهند.

الهه خانی
جامعه