یادداشت شفاهی

یلدای بی‌آهنگ

بر طبق کتاب‌ها و منابع علمی محققان و ایران‌شناسان بزرگ، به نظر می‌رسد مفهوم یا موضوع شب یلدا یک موضوع التقاطی شده است؛ چرا که می‌توان چند موضوع را از درون این واژه تفکیک کنیم. در لغت‌نامه دهخدا آمده که یلدا لغتی سریانی است. می‌دانیم سریانی از زبان آرامی است که تاریخی حدود ۲۰۰۰ ساله دارد. اعراب نیز یلدا و یولَد را از زبان آرامی گرفته‌اند و به معنی تولد و میلاد است. بعدها به‌دلیل آن‌که این مفهوم یعنی روز زایش نور یک بحث فرهنگی و تقویمی جالب و با اهمیت در فرهنگ‌های باستانی بوده، مسیحیان آن را با تولد مسیح آمیختند و این مفهوم خود به خود با تاریخ زایش مسیح تلفیق شد.

کد خبر: ۱۱۸۶۶۶۳

این دو مفهوم از سوی دیگر با یکی از مهم‌ترین مفاهیم فرهنگی نزد اقوام ایرانی که با کشاورزی و دامداری زندگی می‌گذراندند در پیوند است؛ به این معنا که مناسبت‌های تقویمی آنان به وضوح ریشه در چرخش زمین و تغییرات فصلی و طبیعی و باورهای تمدن ایران دارد.
با مراجعه به فرهنگ عامه برای تمام این روزها می‌توان شرح احوال و روایات جالبی را جست‌وجو کرد، اما در هیچ متنی نمی‌توان موسیقی‌ای در این باره پیدا کرد و ما امروز هیچ موسیقی مربوط به اقوام ایرانی برای این مناسبت با اهمیت در دسترس نداریم.
اگر واژه یلدا در ترانه‌ها و تصنیف‌ها می‌آید لزوما اشاره به جشن شب چله یا یلدا نیست و بیشتر مربوط به درازای شب است. به نظر می‌رسد نمونه آن نیز از موسیقی مطرب‌های دوره‌گرد رایج شده که شاید در موسیقی‌های رو حوضی نیز بیشتر نمود پیدا می‌کرده که یک نمونه هم از زنده‌نام مرتضی احمدی در دست است و در آن اشاره به اهمیت شب‌های چله در قدیم می‌شود.
علی‌اکبر شیدا شعری دارد که در آن به یلدا اشاره کرده و این مشهورترین ترانه‌ای است که به این شب اشاره دارد. اما درباره ماهیت و واژه یلدا، ترانه، تصنیف و سروده مستقل موسیقایی در بین اقوام و موسیقی رسمی وجود ندارد، مگر آن‌که با تحقیق بیشتر به چیز جدیدی دسترسی پیدا کنیم. حتی ممکن است شیدا نیز خود این شعر را نساخته و روایتی باشد که از دوره قاجار وجود داشته است.
ما یا فقدان منبع داریم یا باید قبول کنیم که منبعی در این باره نداریم یا به تحقیق بپردازیم، اما پذیرفتن این‌که منبعی وجود ندارد به نوعی ساده‌سازی مساله و شانه خالی کردن از پژوهش در این زمینه است. ابوریحان بیرونی نیز در کتاب آثار الباقیه برای اول دی‌ماه به خرم‌روز اشاره می‌کند و اسمی از یلدا نمی‌آورد. اما می‌بینیم دو قرن پس از او عبارت یلدا در اشعار شاعرانی مثل سعدی، خاقانی و سنایی بسیار استفاده شده است.
ایرانیان در دی ماه چهار جشن داشته‌اند که در حال حاضر یا در قرن‌های اخیر همه آنها در شب چله خلاصه شده است. از آنجا که شیوه کار و زیست‌کشاورزی و دامداری امروزه کمتر رواج دارد، اصطلاح و فرهنگ شب‌چله نیز در حال کمرنگ شدن است در حالی که استفاده از شب یلدا که مفهومی کاملا شهری شده است در حال رواج و گسترش است.
در جامعه پیش از مدنیت مدرن با تعریف امروزین، جشن‌ها و مناسبت‌های تقویمی براساس نقش آن در طبیعت شکل گرفته بود و بر همین اساس یلدا با تعاریف امروزین در باستان کارکردی ندارد و جشنی است که در اسناد تاریخی روی آن چندان توجه نشده است. شاید یلدا بر اساس میل ایرانی‌ها در هم‌آوایی با جشن و سرور مسیحیان جهان به این اندازه پررنگ شده است.