آگاهی؛ پیام روز جهانی ارتباطات

چنین ترکیبی از ارتباطات و روابط عمومی اصولا به هیچ وجه مد نظر اتحادیه بین‌المللی ارتباطات دور ITU نبوده و اختلاط تقریبا بی‌ربط ارتباطات و روابط عمومی محصول بومی‌سازی برخی از فعالان حوزه روابط عمومی در کشور است. البته چند سالی است که نام این روز توسط ITU به «روز جهانی ارتباطاتِ دور و جامعه اطلاعات» تغییر یافته است. ذکر این نکته خالی از لطف نیست که ترکیب روز جهانی ارتباطات و روابط عمومی در ایران شاید این تصور را به وجود بیاورد که به واسطه روز جهانی ارتباطات، روز روابط عمومی هم در این تاریخ روزی جهانی است، اما جالب اینجاست که نه تنها روزی به نام روز جهانی روابط عمومی وجود ندارد، بلکه چند کشور در تقویم خود تاریخ‌های متفاوتی را به‌عنوان روز ملی روابط عمومی گرامی می‌دارند. اما دستاورد این روز چه می‌تواند باشد؟

اختلاط مفاهیم

در این نوشته بحث در مورد این نیست که چرا ما عادت به ترجمه ناقص و نادرست و اختلاط مفاهیم داریم. این نکته خود از مهم‌ترین نقایص ما در ارتباط با جهان خارج از حیطه فرهنگ و مرزهای جغرافیایی‌مان است و به دلیل ساده انگاشتن و کم اهمیت دیده شدن چنین موضوع مهمی از سوی غریب به اتفاق ما، از عموم مردم گرفته تا متخصصان و تصمیم‌گیران و بخصوص جامعه فرهیختگان و مهندسان، در هر حوزه‌ای از علوم و فناوری، با مشکل‌های اساسی در درک و رسیدن به عمق مفاهیم مواجهیم و بازتاب همین نقیصه با مصداق‌های مختلفی در امور مختلف مرتبط با فناوری نمایان می‌شود.

مثال قابل درک‌تر از این‌که چرا روز جهانی ارتباطات و روابط عمومی حاوی بار مفهومی نادرستی است را می‌توان این‌گونه آورد: فرض کنید ما روزی داریم به نام «روز جهانی صنعت سرگرمی و تله‌تئاتر». ترکیب این دو با هم به‌عنوان یک روز چه معنی‌ای می‌تواند داشته باشد؟ سرگرمی، صنعتی است بسیار عظیم با گردش مالی سالانه بسیار بزرگ و شامل بدنه‌ای از بخش‌های مختلف شامل صنعت سینما، موسیقی، نشر، بازی‌های رایانه‌ای و...‌. تله‌تئاتر به تئاترهای تلویزیونی گفته می‌شود که بخشی از حوزه فعالیت در برنامه‌سازی تلویزیونی است که خود زیرمجموعه‌ای کوچک‌تر است از صنعت سرگرمی. حال ترکیب این دو با هم در قالب یک روز، تاکید را به طرف زیرمجموعه می‌برد تا مجموعه. یعنی اگر فرض کنیم چنین روزی وجود داشته باشد، برداشتی که از این نامگذاری می‌شود ما را بیشتر متوجه روز تله‌تئاتر می‌کند. گویی هدف، بزرگداشت روز تله‌تئاتر است که بخشی است از صنعت بسیار بزرگ سرگرمی.

به همین ترتیب روزی که ما در ایران جشن می‌گیریم، اهمیت و برجسته‌نمایی را از ارتباطات و صنعت و حوزه بسیار بزرگ ارتباطات و فناوری اطلاعات، به سمت روابط عمومی متمایل می‌کند. اتفاقی که باوجود نهادینه شدن آن توسط علما و فعالان برجسته هر دو حوزه، عملا از هدف اصلی آن که پایه‌گذارش اتحادیه بین‌المللی ارتباطات است، بسیار دور می‌شود.

اتحادیه بین‌المللی ارتباطات درباره این روز می‌گوید: «هدف روز جهانی ارتباطات دور و جامعه اطلاعات (WTISD) کمک به ارتقای آگاهی از امکانات و راه‌های پل زدن بر شکاف دیجیتالی است که استفاده از اینترنت و دیگر فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی می‌تواند برای جوامع و اقتصادها به ارمغان بیاورد.» این جمله ترجمه عین به عین عبارتی است که خود ITU به‌عنوان تعریف ساده از این روز منتشر کرده است. به‌این‌ترتیب هدف از روز ارتباطات آگاهی‌سازی در مورد کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات و زدودن شکاف دیجیتالی است.

تاکید روی همه مردم

در کشور ما مردم در کوی و برزن، مهمانی‌های شادی و مراسم عزا، مترو و اتوبوس و حتی در زمان رانندگی سرشان به موبایل گرم است و در کنار این حقایق و واقعیت‌ها، شعار امسال ITU را داریم. شعار روز جهانی ارتباطات دور و جامعه اطلاعات در سال 2018 «قابل‌سازی استفاده مثبت از هوش مصنوعی برای همه» است. یعنی ایجاد قابلیت استفاده مثبت از هوش مصنوعی برای تمام مخلوقات زمین. شعاری که در پسِ تعداد کم واژگانش، پیام مهمی دارد. تاکید بر استفاده مثبت از هوش مصنوعی و تاکید بر همه مهم است، چراکه استفاده باید مثبت باشد و همه شمول و نه به نفع گروهی خاص.

همانطور که هدف از برگزاری این روز، آگاهی‌دهی به مردم جهان در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات و جامعه اطلاعات است، استفاده از این فناوری کم‌کم ارتباط بسیاری از انسان‌ها را به هم و با محیط اطراف کمرنگ کرده است. مردم به طرز محسوسی با هم ارتباط کلامی و فیزیکی نمی‌گیرند. این در ایران با گشتی در شهر و سوار اتوبوس یا تاکسی و مترو شدن کاملا مشهود است.

روز جهانی ارتباطات را دو طیف از متخصصان مختلف در کشور گرامی می‌دارند؛ متخصصان و فعالان حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات و فعالان حوزه روابط عمومی که نگارنده هم زمانی در هر دوی این حوزه‌ها فعال بوده و است. این روز بر این دو طیف از متخصصان کشور گرامی باد و در کنار گرامی داشت این روز، آگاهی از مزایا و معایب استفاده از فناوری و پاسداشت از فرهنگ بومی و ارتباطات انسانی، التزامی است واجب.

تاثیرات فناوری اطلاعات

در سال جاری و سالی که گذشت وقایع مختلفی در حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات رخ داده که تاثیر عجیب و شگفت‌آور فناوری اطلاعات و ارتباطات در زندگی میلیاردها انسان را بخوبی برای ما قابل لمس می‌کند. میلیون‌ها و شاید بیشتر انسان‌ها از قبال این فناوری ارتزاق می‌کنند. چند صد میلیون اشتغال در سطح جهان وابسته به این فناوری است. جان میلیون‌ها انسان در هر ثانیه به صحت عملکرد این فناوری بستگی دارد؛ از سامانه‌های راهبری هوایی، دریایی و زمینی حمل و نقل گرفته تا ارتباطات مورد استفاده در عملیات پزشکی و صدها موارد دیگر. امنیت کشورها به همراه نیروهای تخصصی امنیتی و دفاعی، اتکای زیادی به سامانه‌های نظارتی و پایشی دارد که با فناوری اطلاعات و ارتباطات کار می‌کند.

با گذشت زمان این فناوری و استفاده از آن برای ما به قدری روزمره شده که آن را مثل هوایی که تنفس می‌کنیم نمی‌بینیم، اما از آن استفاده می‌کنیم و تنها زمانی که با اختلال در آن مواجه هستیم متوجه‌اش می‌شویم.

در ایران ما استفاده‌کننده این فناوری هستیم. بدعت و تکامل این فناوری در کشورهای دیگر و عمدتا در متهاجم‌ترین کشور جهان شکل گرفته است. امسال در خبرها داشتیم که چگونه اطلاعات کاربران حاضر و حتی غایب در زیرساخت شبکه اجتماعی فیسبوک، در جهت تاثیرگذاری عمومی بر افکار کاربران آمریکایی و رای دادن به دونالد ترامپ مورد استفاده قرار گرفته است. اخباری مبنی بر این‌که هوش مصنوعی و تحلیل داده‌های بزرگ، تنها با کمک ده‌ها لایک می‌تواند یک کاربر و روحیات متمایز او را حتی از مادر آن کاربر بهتر بشناسد، داشتیم. اخباری داشتیم از شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ارزیابی متقاضیان کار که رزومه‌ها و مصاحبه‌های صوتی و تصویری مردم از طریق هوش مصنوعی بررسی می‌شود و این میلیون‌ها سطر برنامه و الگوریتم هستند که ممکن است در آینده‌ای نزدیک مردم را برای مصاحبه‌های شغلی انتخاب کنند. اخباری داشتیم از تصادف‌های منجر به مرگ خودروهای بی‌سرنشین با عابران پیاده و جاسوسی‌ها و کلاهبرداری‌های سایبری بین‌المللی.

محمدعلی پورخصالیان| تحلیلگر حوزه فاوا