طرحی جدید برای حفاظت از یــوز ایــرانـی

شمارش حتی به 50 هم نمی‌رسد؛ بعضی می‌گویند کمتر از 40 و برخی هم معتقدند کمتر از 30 قلاده از آن باقی است؛ از یوز ایرانی که روزگاری نه چندان دور رد پایش نقش بسیاری از دشت‌ها بود و هیکل زیبا و کشیده‌اش، تصویری آشنا بر لبه پرتگاه‌ها، حاشیه جاده‌ها و لابه‌لای علفزار صحراها.

کد خبر: ۱۰۹۳۰۵۵

امروز اما باد که می‌وزد بوی انقراضش زودتر از بوی خودش به مشام می‌رسد؛ نه دیگر رد پا و اثری و نه تصویری از آن برجاست، غیر از مشاهده گاه به گاه و دیربه دیری که تنها دوربین کارشناسان محیط‌زیست آن را ثبت و ضبط می‌کند؛ مثل یک هفته پیش که تصویر یک ماده یوز و دو توله‌اش توسط دوربین سرپرست اداره پارک ملی توران سمنان ثبت شد و چراغ امید حفاظت از این گونه ارزشمند ایرانی را همچنان روشن نگه داشت.

به گزارش جام‌جم، بحث حفاظت از یوز ایرانی با توجه به کاهش شدید این گونه کمیاب، چند سالی است که در کشورمان مطرح شده؛ با برنامه‌های مختلف که یکی از مهم‌ترین آنها پروژه حفاظت از یوز است که از سال 1380 با همکاری سازمان حفاظت از محیط‌زیست و بخش برنامه‌ریزی برای توسعه سازمان ملل در حال اجراست. اما حتی این پروژه بین‌المللی هم نه‌تنها در جلوگیری از کاهش جمعیت گونه یوز موفق نبود، بلکه تاکنون حتی نتوانسته آمار درست و دقیقی از جمعیت یوزها در کشورمان ارائه دهد. شاید یکی از دلایلش نیزطرح‌هایی است که قرار بود با اجرایشان، خطر مرگ و میر از سر یوزها کم شود، اما در عمل هیچ کدام آنها هنوز به سرانجامی نرسیده است؛ طرح‌هایی مثل امن کردن جاده‌هایی که در مسیر زیستگاه یوزها قرار دارد یا کنترل جمعیت انبوه دام‌ها و سگ‌های گله در زیستگاه یوز.

حصر یوزپلنگ؛ طرح جدید

سرعت بالای انقراض یوز ایرانی از یک‌سو و افزایش هشدارها و نگرانی‌ها بابت انقراض کامل یوز در آینده‌ای نزدیک از دیگرسو، سازمان محیط زیست را برآن داشته تا طرح جدیدی را با همکاری پروژه بین‌المللی حفاظت از یوز ایرانی اجرایی کند؛ طرحی که مجید خرازیان‌مقدم، مدیرکل دفتر حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست، بیش از یک هفته پیش آن را با خبرنگاران در میان گذاشت و گفت: این طرح شامل حفاظت از یوز در منطقه وسیع محصور است که منطقه‌ای به وسعت 50 هزار هکتار مساحت هم برای آن مشخص شده و اکنون وضعیت یوز به گونه‌ای است که چاره‌ای نداریم جز آن‌که باید آن را در دستور کار قرار دهیم.

تفسیری که از سخنان مدیرکل دفتر حیات‌وحش و طرح جدیدش استنباط می‌شد، این بود که قرار است منطقه‌ای محصور برای معدود یوزهای باقیمانده کشور تعیین و همه یوزها به آن منتقل شوند یا این‌که دور هر یک از زیستگاه‌های ده گانه یوز در کشور حصاری کشیده شود تا هم از خطر مرگ و میر بواسطه عبور از جاده و تصادف با خودروهای عبوری در امان بمانند و هم از شلیک چوپانان و حمله سگ‌های گله. طرحی که البته با سبک و سیاق زندگی یوز هیچ تناسبی ندارد، زیرا یوز برای تامین غذا و امنیت، در مناطق و زیستگاه‌های مختلف در رفت و آمد است و بقایش هم بند همین جابه‌جایی‌ها.

ارائه این طرح با تفسیری که از آن می‌شد،واکنش‌های منفی متعددی را از سوی کارشناسان به همراه داشت. امین ولیان، کارشناس یوزآسیایی جمعیت دیده بان طبیعت شاهرود که یکی از فعالان حوزه حفاظت از یوزهای توران سمنان است، از جمله افراد معترض به این طرح است و به جام‌جم می‌گوید: عجیب است که پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، حصر را بهترین شیوه حفاظتی برای سریع‌ترین دونده خشکی جهان برگزیده است.

وی معتقد است این تصمیم بیش از آن‌که علمی و عاقلانه باشد، ناشی از ضعف مدیریتی موجود برای جلوگیری از انقراض یوز است که پایان غم انگیز بقای یوزآسیایی را در پی خواهد داشت.

این فعال محیط‌زیست تاکید می‌کند پروژه‌ای که طی چندین سال گذشته نتوانسته مسیر چند ده کیلومتری شمال توران (بین جاده شاهرود ـ سبزوار) را ایمن سازی کند، چطور می‌تواند محوطه چند صدهکتاری را فنس کشی و از آن مهم‌تر مدیریت کند!

تفسیر نادرست طرح

هومن جوکار، مدیر پروژه بین‌المللی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی اما به جام‌جم می‌گوید، برداشت‌های نادرستی از طرح حفاظت محصور یوزپلنگ شده است.

به گفته وی، درواقع تمام برداشت‌هایی که از این طرح شده، مانند انتقال یوز از نقاط و زیستگاه‌های مختلف کشور به یک منطقه محصور واحد یا محصور کردن کامل یک زیستگاه نادرست است و در مناطقی که حتی یک درصد امید زادآوری طبیعی یا حتی یک نصف ماده وجود داشته باشد، این طرح در آنجا اجرا نمی‌شود و اصلا قرار نیست هیچ یوزی از زیستگاه خود جابه جا شود.

این مقام مسئول با تاکید بر این‌که جای هیچ‌گونه نگرانی بابت اجرای این طرح نیست، می‌افزاید: این طرح پس از دو سال کار و مطالعه ارائه شده، با این حال دوباره با کارشناسان داخلی و خارجی درمیان گذاشته خواهد شد و درصورتی که با نظر موافق همه بویژه کارشناسان استان‌های زیستگاه یوز، همراه باشد به اجرا در خواهد آمد.

مدیر پروژه بین‌المللی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، طرح حفاظت محصور یوزپلنگ را یک طرح پشتیبان دانسته و درخصوص ایده کلی و نحوه اجرای آن می‌گوید: براساس این طرح قرار است در مناطقی مثل استان یزد که در مناطق سه گانه آن دیگر هیچ ماده یوزی باقی نمانده و فقط سه تا چهار یوز نر دارد که سنشان به هشت سال رسیده و هرلحظه امکان دارد برای همیشه از یوز خالی شوند، یک منطقه وسیع به بزرگی یک منطقه حفاظت شده، اما فنس کشی شده و محصور، طوری که ساز و کار جفت‌گیری و زندگی طبیعی در آن امکان پذیر باشد، ایجاد شود.

جوکار می‌افزاید: در این منطقه محصور از خود یوزهای نر یا از اسپرم آنها برای جفت‌گیری با توله ماده‌هایی که از جفت گیری کوشک و دلبر (یوزهای نر و ماده‌ای که اکنون در پارک پردیسان زیست می‌کنند) متولد خواهند شد، استفاده خواهد شد و توله‌هایی که از این جفت‌گیری به دنیا می‌آیند، در آن زیستگاه بزرگ محصور تحت کنترل و مدیریت به زندگی ادامه می‌دهند تا حیات دوباره به زیستگاه یزد بازگردد.

وی تاکید می‌کند طرح حفاظت محصور یوز، یک طرح بلندمدت است و به‌عنوان یک طرح حاشیه‌ای و پشتیبان و برای حفظ ذخایر ژنتیکی یوزها در روزهای وخیم تر است، اما اجرای آن به این معنا نیست که امیدمان به کل از طبیعت بریده شده و بخواهیم زاد و ولد طبیعی یوزها را رها کرده و به فکر ادامه حیات آنها در حصر باشیم، زیرا هنوز مناطق زایا داریم و هیچ وقت میاندشت در خراسان شمالی و توران در سمنان به اندازه امروز زادآوری یوز ایرانی نداشته‌اند.