برج کبوتر در چشمان آبی آسمان

فردری چارلز ریچاردز (1878م) نقاش و حکاک سلطنتی انگلستان در سفرنامه خود می نویسد: یکی از برجسته ترین و شگفت انگیزترین چیزها در حول و حوش اصفهان برجهای گرد و بلندی است

کد خبر: ۱۰۵۸۹۲

که در قسمت فوقانی آنها دارای طرحهای زیبا و دل انگیزی می باشند. اینها شبیه برجهای گرد قرون وسطای انگلستان است با این تفاوت که در بالای آنها اغلب دو یا سه برج با مناره مشابه دیده می شود که به ترتیب هریک از دیگری کوچکتر می گردد تا هنگامی که اندازه مرتفع ترین آنها به 70-60پا برسد. داخل این برجها حجره های کوچکی است که کبوتران آشیانه های خود را در آن می سازند. بعضی از آنها طوری ویران شده اند که قسمتی از تمام ساختمان برج را می توان مشاهده کرد و دانست که معماران آنها تا چه اندازه برای صرفه جویی از زمین استادی و مهارت به خرج داده اند. قبل از اقدام به ساختن این برجها کبوترها آشیانه های خود را در قنات ها می ساختند ولی شغال ها و روباه ها برای سیر کردن شکم خود به راحتی به این محل راه پیدا می کردند. از این جهت اصفهانی های مقتصد تصمیم گرفتند که برای آنها خانه هایی بسازند و در ضمن از کود حیوانی آنها نیز استفاده کنند. طراحان این برجهای زیبا برای حفظ کبوترها از گزند پرندگان شکاری و مارها، راه حل هایی داشته اند از جمله می توان به: طراحی ورودی های روزنه های کوچک 7در 7در بالای برج و برجکها به طوری که پرندگان بزرگتر نتوانند وارد برج شوند و همچنین نوار گچی به پهنای حداقل 80 تا 100 سانتیمتر بر ساقه برج (طوق) و مقرنس هایی که در لبه فوقانی برج به صورت صیقلی ایجاد شده اند و بر دیواره کاهگلی برج کشیده شده اند که به هیچ وجه اجازه بالا رفتن مار از برج را نمی دهد. از سویی دیگر مسیر دیگری که به مار اجازه ورود به برج را می دهد، سوراخ هایی است که توسط موشها در دیواره و زمین برج ایجاد می شود. با تجاربی که پیشینیان داشته اند و دانستن این که مار به خوردن ماست علاقه زیادی دارد، کوزه های لعابی بلند و باریک به دهانه خیلی تنگ پر از ماست را کف برج دفن می کرده اند که مار پس از ورود به ظرف و خوردن ماست به علت حجیم شدن نتواند از آن خارج شود. و در آخر نیز روش دیگر استفاده از ظروف سفالی حاوی شیر در کف برج و میان حلقه هایی از آهک قرار داده می شد و عبور مار از حلقه آهک و آغشته شدن پوستش باعث مسمومیت و مرگ جانور می شده است. لرد کرزن انگلیسی (1859م) که به عنوان خبرنگار روزنامه تایمز به ایران سفر کرده در این باره می نویسد: در حوالی شهر اصفهان جالب ترین چیزی که دیده می شود، تعداد زیادی برج گرد است که در نظر کسانی که به آن آشنایی ندارند یادآور قلعه های دوره سرکرده های فئودالی است ، ولی حقیقت امر این است که از جنبه های رمانتیک کاملا به دور است چون برج کبوتر برای حمایت این پرندگان ساخته می شود. الیزابت بیزلی نیز در مورد برجهای کبوتر به ریزه کاری ها و معماری شگفت آور این برجها اشاره می کند از جمله این که قرینه برجی را میان برجهایی که در اطراف وجود داشت رویت نکرده است.
تکرار سوراخ کبوتر (برای لانه کردن در داخل برج) 20در 20در 27 سانتیمتری روی هر دیوار عمودی اعم از این که در پلن انحنا داشته باشد یا نه را، هیپنوتیزم کننده می خواند. این برجها در حقیقت جدا از ساختمان ها و طراحی های ساده یا پیچیده ای که دارند، همگی دارای دیواره خارجی (که برای پایداری بیشتر مایل ساخته شده) و یک دیواره داخلی هستند که از هم جدا می باشند و دیواره خارجی به وسیله تکیه گاه هایی به استوانه داخلی متصل شده اند. این دو دیواره دارای فضای بازی مابین خود هستند و روی دیواره ها تعداد کثیری سوراخ به عنوان آشیانه کبوترها تعبیه شده است که بنا بر بزرگی و یا کوچکی برج ، بین 2 تا 15000 کبوتر می توانند در این برجها سکونت داشته باشند. در بالای برج ، برجکهایی وجود دارد که به صورت روزنه دار برای عبور کبوترها ساخته شده.
ابراهام ویلیامز جکسن می نویسد: این کبوترخانه های برج آسا که از گل و آجر ساخته شده اند به آسیاب بادی هایی شباهت دارند که پره های آنها شکسته باشد. هر 6ماه تا یک سال ، در کبوترخانه ها برای جمع آوری فضولات جمع آوری شده در کف برج ، باز می شود که بسته به تعداد کبوترهای برج تا چند تن در سال نیز می رسد. دکتر ویلز در یادداشت های خود می آورد: فضله به هم فشرده و محکم به مدت یک سال روی هم انباشته می شود و بعد آنها را به صورت قالبهایی به شکل مکعب آجری درمی آورند و هر قالب آن را به قیمت یک تا دو قران می فروشند.
قدمت برجهای کبوتر به درستی معلوم نیست ، اما آنچه مسلم است از حدود 700سال پیش این برجها در اصفهان خرید و فروش می شده و حتی صاحبان آنها مبلغی به عنوان مالیات به دولتهای وقت می پرداخته اند. حدود 300 سال پیش ژان شاردن فیلسوف ، سیاح ، نویسنده و بازرگان فرانسوی (1664م) تعداد برجهای کبوتر را 3000 عدد تخمین زده است اما در آمارهای سال 1356ه.ش تعداد این برجها حدود 606عدد اعم از فعال یا مخروبه گزارش شده است. از ویژگی های قابل توجه این برجها، ساختار خشتی آنهاست که در تابستان خنک و در زمستان گرم بوده است و نیز ترفندهای جالبی که در طراحی شکل سازه ها در نظر گرفته شده که از طرفی بر مقاومت پیچشی و خمشی برج در حالات مختلف بارگذاری و باربرداری موثر باشد و نیز تعداد لانه ها را به بیشترین مقدار ممکن برساند. مورد جالب دیگر موجود یک دیافراگم در میانه برج است که به شکل یک طبقه جهت افزایش ایستایی و دسترسی بیشتر به فضای میانه آن طراحی شده و به علاوه همین امر و شکل مقاوم خارجی برج ، در مقابل نیروی باد باعث می شوند که در هنگام پروازهای ناگهانی دسته های عظیم کبوترها بر فراز برج ، همزمان با مشاهده پرندگان شکاری و ایجاد امواج رزونانسی ناشی از پرواز دسته جمعی به برج آسیبی نرسد. این بناها به طرزی ساخته شده اند که تهویه و روشنایی داخل برج به نحو احسن تامین شده و استفاده از ارزان ترین و کمترین انواع مصالح ساختمانی (خشت و کاهگل) هنر، هوش و ظرافت معماران اصفهانی را نمایان می کند به صورتی که این مطلب در تمامی متونی که در این باره در سفرنامه های جهانگردان خارجی که از این خطه و این برجها دیدن کرده اند، خودنمایی می کند.