بوق شاخی، سنتی دیرینه در بوشهر

بوق شاخی از ابزار های مهم مراسم سنج و دمام است. در گروه سنج و دمام به عنوان تنها ساز ملودیک سرپرست را به عهده دارد. در بوشهر چهار بوق اصلی وجود دارد که آذین بندی و منحصر به فرد هستند، اما در حومه های بوشهر نیز بوق شاخ های دیگری به چشم خورده است که از هند آورده شده‌اند البته به نظر می‌رسد که این بوق‌ها اصالتا آفریقایی باشند ولی تا آنجا که به حافظه افراد بومی مربوط می‌شود این بوقها از هند آورده شده‌اند.

بوق شاخی تنها ساز بادی قطعه سنج و دمام است که درهر گروه یک عدد از آن مورد استفاده می گردد.

این ساز از شاخ حیوانی آفریقایی به نام سیتاتونگا sitatunga به صورت مارپیچ و میان تهی است ساخته می شود ، طول این ساز 80 سانتی متر تا یک متر است که در 20 سانت مانده به انتهای بوق از بالا به پایین شکل مخروطی به خود گرفته و سوراخ بیضی شکلی به طول 3 سانتی متر و عرض 5/1 سانتی متر برای دمیدن نوازنده در آن ایجاد کرده اند ، برروی بدنه ساز بوق البته بعضی از آنها چند نوار از جنس نقره که بر روی آن واژه های یا حسین و تصویر شیر منبت کاری شده به کار رفته که هم بر زیبایی آن افزوده و هم محافظ قسمت های حساس این ساز است.

سر ساز به دهان باز شده مار شباهت دارد و ازبوق جدا می شود این قسمت نیز با طلا یا نقره منبت کاری شده و انتهای آن روپوشی مخروطی شکل دارد.

نوع دیگر از بوق شاخی در بوشهر از شاخ حیوان معروفی به نام بزکوهی ساخته شده است ، این شاخ منحنی شکل حدود 80 تا 100 سانتی متر طول دارد در انتهای آن منفذی برای دمیدن نوازنده تعبیه شده است. بوق های شاخی در بوشهر 5 تا 6 متر است که در مساجد از آن نگهداری می کنند، بوق شاخی در بوشهر مخصوص اجرای سنج و دمام است و از جمله نوازندگان این ساز مرحوم کریم وزانی ، حسین وفایی، رضا کاظمی ، مشهدی حسین عطار ، عبدالرحیم حسین نژاد ، غلامحسین شاپوری و...... را می توان نام برد.در آئین سوگواری در بوشهر و در فراخوانی بنام سنج و دمام ، هنگام نواختن از بوقی استفاده می شود که به بوق شاخی معروف است و هر کسی را یارای دمیدن در آن و نواختنش نیست . قدیمی ترین اشاره ای که از آن در تاریخ شده مربوط به دورة صدر اسلام است و ابن خلدون نیز به صدای تیز و رسای آن است .

شمار بوقهای شاخی قدیمی در بندر بوشهر به پنج یا شش می رسد و افراد محل و بویژه بانیان مساجد تعصب خاصّی به آن دارند . بطور مثال در مسجد شنبدی فقط در یک یا دو شب بخصوص از آن استفاده می شود . این سازها که از زنگبار تهیه شده قدمتی بیش از یک قرن دارند.

در یک موردشنیده شده فردی از یکی از شهرهای دیگر که به قیمت گزاف حاضر به خریدن آن شده بود با نهیب بانی مسجد از محل رانده می شود چرا که مردم معتقدند هیچ قیمتی را بر این ساز مقدّس نمی توان گذاشت.

به خاطر ساختار ابتدایی این ساز، به صدا درآوردن آن مشکل و همراه با تحمل فشار زیاد است و هیچ نوازنده ای نمی تواند زمانی طولانی آن را بنوازد. معمولاً در مراسمی که از این ساز استفاده می کنند بوق در دست نوازندگان مختلف می چرخد و آن ها جا عوض می کنند. نوازنده بوق را افقی در مقابل دهان می گیرد و برآن می دمد. دهانی بوق بوشهر اگرچه شکل پیاله ای ندارد اما شیوه نواختن آن مانند هوا صداهای با دهانه پیاله ای ست. صدای این بوق متناوب است و از این رو برای نواختن آن از تکنیک نفس برگردان استفاده نمی کنند.