جنگ عادلانه

مفهوم جنگ عادلانه در حقوق بین الملل دارای ابعادی به شرح زیر است:

کد خبر: ۱۰۴۷۳۴

1 - ممنوعیت عام توسل به زور و جنگ در روابط بین الملل ؛ منشور ملل متحد، در اولین عبارت مقدمه خود، هدف اولیه وضع و تدوین منشور و تشکیل سازمان ملل متحد را "محفوظ نگاه داشتن نسلهای آینده از بلای جنگ" عنوان کرده و برای نیل به این هدف اعلام می دارد که ما مردم ملل متحد با تصمیم به گذشت و مدارا کردن و زیستن در حال صلح با یکدیگر همراه با روحیه حسن همجواری ، متحد کردن نیروهای خود برای حفظ صلح و امنیت بین المللی و قبول اصل ایجاد روشهایی که عدم به کار بردن نیروی مسلح را جز در راه منافع مشترک تضمین کند، مصمم شده ایم برای تحقق این هدف اشتراک مساعی کنیم".
منشور ملل متحد مطابق بند 4 از ماده 2، ممنوعیت کلی هر گونه توسل به زور را مدنظر داشته و اعضای سازمان را ملزم می سازد در روابط بین المللی میان خود، از توسل به تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی هر کشور دیگر خودداری کنند. پس از تصویب منشور ملل متحد نیز، اسناد بسیاری بر ممنوعیت عام جنگ و توسل به زور تاکید کردند. قطعنامه 3314 تعریف تجاوز، مصوب 1974 مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بیانیه اصول حقوق بین الملل درخصوص روابط دوستانه و همکاری میان کشورها (قطعنامه 2625 مجمع عمومی سازمان ملل متحد) و اعلامیه مانیل راجع به حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی (مصوب 1982 مجمع عمومی سازمان ملل متحد) از این دسته اند. خارج از چارچوب سازمان ملل متحد نیز اسناد و معاهدات بین المللی بسیاری بر کلیت و عام الشمول بودن قاعده منع توسل به زور در روابط بین الملل تصریح کرده اند که در این میان ، معاهده کمکهای دوجانبه بین دول امریکایی ، معاهده امریکایی حل مسالمت آمیز اختلافات ، پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، معاهده دفاع دسته جمعی جنوب شرق آسیا، پیمان اتحادیه عرب ، پیمان ورشو و اعلامیه نهایی کنفرانس امنیت و همکاری اروپا از آن جمله اند.

2- دفاع از خود، استثنایی بر قاعده منع توسل به زور ؛ به موجب منشور ملل متحد، دولتها در دو حالت مجاز به نقض قاعده منع توسل به زور، آن هم به صورت استثنایی هستند.
یکی ، اقدام شورای امنیت سازمان ملل متحد در قالب فصل هفتم منشور ملل متحد است که در این حالت ، شورا می تواند مجوز توسل به زور را صادر کند. مورد دیگر، با استناد به مفهوم دفاع از خود (یا دفاع مشروع) عینیت می یابد. دفاع از خود، مفهومی حقوقی است که جزو لاینفک هر نظام حقوقی به شمار می رود. این مفهوم به وضعیتی اطلاق می شود که بر اساس آن به کشوری که هدف یک حمله مسلحانه قرار گرفته است ، اجازه می دهد به فوریت ، در مقام تهاجم مسلحانه علیه دولت یا دولتهای متجاوز، به زور متوسل شود. برابر ماده 51 ، منشور ملل متحد، در صورت وقوع حمله مسلحانه علیه یک عضو ملل متحد، تا زمانی که شورای امنیت اقدامات لازم را برای حفظ صلح و امنیت بین المللی به عمل آورد، هیچ یک از مقررات این منشور به حق ذاتی دفاع از خود، خواه به صورت فردی یا جمعی ، لطمه وارد نخواهد کرد. لازم به توضیح است که دولتها در مقام استفاده از این حق ، ملزم به رعایت 3 شرط اساسی ضرورت ، تناسب و فوریت هستند.
جیمی کارتر، رئیس جمهور اسبق امریکا، در نامه ای که در روزنامه نیویورک تایمز به چاپ رسید، تصریح کرده است که حمله یکجانبه امریکا به عراق با معیارهای جنگ عادلانه سازگاری ندارد، زیرا راههای جایگزین دیگری غیر از جنگ وجود داشت وی در ادامه می افزاید: برای این که جنگی عادلانه در نظر گرفته شود، باید دارای معیارهایی باشد. از جمله آن که جنگ به عنوان آخرین راه حل انتخاب شود و آن هم در صورتی که تمامی راه حل های غیرخصمانه آزموده شده باشد.همچنین پروفسور نیکلاس گریف ، رئیس دانشکده حقوق دانشگاه بورنزموث انگلستان معتقد است: اقدام امریکا در عراق حتی در صورت اجازه شورای امنیت برای توسل به زور، اقدامی غیرقانونی است.
زیرا بر اساس نظریات حقوقی ، این اقدام نه تنها نقض منشور ملل متحد است ، بلکه نقض منشور نورنبرگ 1945 نیز تلقی می شود. به موجب ماده 6 این منشور که به تعریف جنایت علیه صلح مربوط است ، برنامه ریزی ، تمهید و شروع جنگ از مصادیق جنایت علیه صلح خوانده شده است.