مشروطه ؛ مشروعه یا سکولار؛

در بسیاری از نوشته ها و سخنان از «مشروعه» به عنوان مقوله ای در برابر «مشروطه» و به تصریح یا تلویح به عنوان بدعت یا انحرافی که مرحوم شیخ فضل الله نوری در روند انقلاب مشروطیت ایجاد کرد، یاد می شود.

کد خبر: ۱۰۴۲۵۳

به همین سبب معمولا ایشان را به عنوان عالمی مشروعه خواه در برابر علمای مشروطه خواه معرفی می کنند. این تعابیر و مرزبندی ها ، پرسشهایی را برای پژوهشگر تاریخ معاصر ایران مطرح می سازد. برای نمونه ، اصولا مشروطه چیست و مشروعه کدام است؛ و چه نسبتی میان این دو وجود دارد؛
مثلا وقتی گفته می شود شیخ فضل الله عالم مشروعه خواه بود و می کوشند که این عنوان و لقب منحصر به او باشد، خواسته یا ناخواسته این معنا تلقی و القا می شود که شخصیت هایی چون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی و مهمتر از اینها، آیات عظام خراسانی و مازندرانی و تهرانی و نائینی که قائمه دیانت و استوانه شریعت در عصر خویش بودند، نامشروعه خواه یا مشروعه ناخواه بودند. آیا به واقع چنین بود؛ آیا می توان شریعتمداری یافت که مطالبه اصلی او شریعت نباشد؛ قطعا پاسخ این پرسش ، منفی است.
برای نمونه ، اگر بخواهیم همه مشروعه خواهی مرحوم شیخ فضل الله نوری را در یک موضوع خلاصه کنیم و آن را نماد کامل و جوهره مشروعه خواهی او و عامل اصلی اشتهار او به این عنوان بدانیم ، همانا طرح اسلامی بودن مصوبات مجلس شورای ملی و نظارت فقها بر این امر است. آن گاه اگر موافقت محکم و تاکید قاطع همه علمای نجف و ایران را درباره این پیشنهاد مرحوم نوری ببینیم ، بنیان این مرزبندی میان مشروطه و مشروعه و تفکیک علما به مشروعه خواه و مشروطه خواه به یکباره فرو می ریزد و به این نتیجه می رسیم که نه مشروطه ای را که علمای نجف مطالبه می کردند با مشروعه مورد نظر مرحوم شیخ تناقضی داشت و نه مشروعه ای که شیخ مطالبه می کرد با مشروعه علمای نجف متناقض بود.
همان گونه که مرحوم نوری بر این نکته تصریح کرد که من هم همان مشروطه و مجلسی را می خواهم که علمای نجف می خواهند، لیکن آنچه در تهران جریان دارد آن چیزی نیست که علمای نجف می خواهند. به این ترتیب ، روشن می شود که مشروطیت به معنای محدود کردن اختیارات سلطنت و قانونمند کردن تصمیمات شاه و مسوولان اجرایی کشور مورد اتفاق هر دو گروه از علمای یاد شده بود و مطالبه اصلی نهضت تلقی می شد. همچنین روشن می شود که مشروطه به این معنا به طور طبیعی مطالبه ای شرعی بوده و نه تنها مقوله ای سکولار نبود که هیچ میانه و نسبتی نیز با سکولاریسم نداشت.
بنابراین قراردادن مشروعه در برابر مشروطه فاقد پایه و مبنای علمی به نظر می رسد و از مطالعه منابع تاریخی این دوره چنین برمی آید که وقتی جریان سکولار کوشید تا جریان نهضت را به سوی سکولاریسم سوق دهد و ماهیتی غربگرایانه به آن ببخشد، مرحوم شیخ فضل الله نوری بر خلوص و عدم انحراف آن از اهداف اولیه تاکید کرد. این امر سبب شد تا جریان سکولار که می خواست خود را نماینده نهضت وانمود سازد درصدد برآید تا موضع شیخ را به عنوان یک انحراف و زایده القا کند. بدین گونه بود که واژه مشروطه مشروعه و مشروعه خواهان به فرهنگ سیاسی نهضت مشروطه راه یافت. ولی درست آن است که مشروعه به عنوان صفت مشروطه برای تفکیک و تمیز آن از مشروطه سکولار به کار گرفته شود. به بیان دیگر، مشروطه مشروعه در برابر مشروطه سکولار معنا پیدا می کند و نه در برابر مشروطه به طور عام.