فقط صداست که می‌ماند

شبکه‌های مختلف تلویزیونی با توجه به نیاز آنتن به خوراک، اقدام به خرید برنامه از کشورهای مختلف کرده و پس از ترجمه و دوبله روی آنتن می‌فرستند. اهمیت دوبله در ایران به قدری است که تا امروز شبکه‌های گوناگون به تولید برنامه‌هایی درباره این هنر جذاب اقدام کرده‌اند که از جمله آنها می‌توان به صداهای ماندگار، هنر دوبله و سینما و دوبله اشاره کرد که این آخری در حال پخش از شبکه نمایش است. حال به این بهانه گریزی به دوبله ایران زده و در خلال آن به این سه برنامه تولید شده با محوریت دوبله ایران نیز می‌پردازیم.

دوبله و سینما:از ایتالیا تا ایران

در ایران پس از برچیده شدن بساط دوبله فیلم‌های خارجی توسط گویندگان ایرانی در ایتالیا، هنر دوبله در خود ایران راه اندازی شد و طی مدتی کوتاه به اوج شکوفایی رسید. بسیاری از بهترین فیلم‌های کلاسیک تاریخ سینما توسط دوبلورهای بزرگی همچون منوچهر اسماعیلی، چنگیز جلیلوند، احمد رسول‌زاده، جلال مقامی، خسرو خسروشاهی و... دوبله شد و در کنار آن با توجه به نبود امکانات برای صدابرداری سرصحنه، فیلم‌های ایرانی نیز تا اواسط دهه 60 همچنان دوبله می‌شد. در این میان برخی از بزرگان سینمای ایران نیز همچون مسعود کیمیایی و علی حاتمی خود به دوبله شدن آثارشان علاقه داشته و آن را کامل‌کننده اثر خود به حساب می‌آوردند. برای نمونه می‌توان به مادر ساخته علی حاتمی اشاره کرد که دوبله نقش مهمی در بالاتر بردن کیفیت آن داشته است.

تلویزیون پس از انقلاب
و مدد رساندن به هنر دوبله

پس از پیروزی انقلاب و کم شدن تعداد فیلم‌های خارجی خریداری شده، دوبله سینما از رونق افتاده و بسیاری از گویندگان به تلویزیون کوچ کردند. هر چند که در دو شبکه آن سال‌ها هم سریال‌های اندکی ترجمه و دوبله می‌شدند اما وضعیت بهتری نسبت به سینما وجود داشت. به مرور زمان سریال‌های باکیفیت‌تری وارد شده و پس از ترجمه در اختیار مدیران دوبلاژ قرار گرفته و در نهایت روانه آنتن شد که هنوز بسیاری از مخاطبان نام گویندگانشان را به خاطر دارند؛ اتفاقی که پیش از این هم در دوبله فیلم‌های سینمایی رخ داده و بسیاری را مفتون صدای جادویی بزرگان دوبله ایران کرد.

برای مثال می‌توان به ارتش سری اشاره کرد که در آن تقریبا بهترین‌های دوبله ایران را گردهم آورده و کاری ماندگار رقم زده شد. در عین حال نمی‌توان از سریال پربیننده سال‌های دور از خانه هم بسادگی گذشت که دوبله خوب آن نقش مهمی در محبوبیت بی‌نظیر آن میان مخاطبان داشت.

صداهای ماندگار:
نامی بامسما در ستایش دوبله

شهرام جعفری‌نژاد که از منتقدان سرشناس نشریات سینمایی به حساب می‌آید، نخستین برنامه در رابطه با دوبله را با عنوان صداهای ماندگار روانه آنتن کرد که بسیار مورد توجه قرار گرفت. در این برنامه به شکلی جامع و کامل به تاریخچه دوبله ایران و شخصیت‌های تاثیرگذار آن پرداخته شده و مخاطب علاقه‌مند به این هنر را کاملا در کم و کیف تاریخ آن قرار می‌داد. در عین حال صداهای ماندگار حاوی تکه‌هایی از فیلم‌های مهم تاریخ سینما با دوبله‌هایی است که بعضا این روزها نایاب بوده و نسخه‌ای از آن هم در بازار نمایش خانگی وجود ندارد زیرا برخی از آنها برای سینما دوبله شده و به دلیل در دسترس نبودن کپی آنها، در سال‌های انتهایی دهه 50 بار دیگر برای بازار ویدئو دوبله شده‌ است. کار جعفری‌نژاد و گروهش هنگامی برجسته‌تر می‌شود که به سال تولید آن نگاهی بیندازیم که مربوط به دوران پیش از دیجیتال و محدودیت‌های فنی آن دوران است.

هنری به نام دوبله

دیگر برنامه شاخص در این رابطه، هنر دوبله است که در سه سری ساخته و روانه آنتن شده است. در اینجا تلاش شده چهره‌های مهم این هنر پس از سال‌ها در پشت صحنه بودن جلوی دوربین قرار بگیرند. سازندگان برنامه فوق با این کار موفقیت خود را تضمین کرده و مخاطبان علاقه‌مند به دوبله را به سمت خود کشاندند، چرا که آنها به جز تعدادی معدود از گویندگان سرشناس همچون: جلال مقامی که برنامه دیدنی‌ها را اجرا می‌کرد، با چهره بقیه آشنایی نداشتند. از سوی دیگر نمایش بخش‌هایی کوتاه از کار آنها در استودیوها نیز بسیار جذاب بود که در عین حال سختی‌های این‌کار را به مخاطب گوشزد می‌کرد. حضور ناصر ممدوح به‌عنوان مجری که صدای خاطره‌انگیزی برای علاقه‌مندان دوبله دارد، یکی از نقاط قوت هنر دوبله محسوب می‌شود که حس و حال نوستالژیکی به آن بخشیده است.

سینما و دوبله در شبکه نمایش

«سینما و دوبله»‌ تازه‌ترین برنامه با محوریت دوبله که این روزها در حال پخش از شبکه نمایش است و توانسته مخاطبان زیادی را جذب خود کند.

ساختار کلی برنامه به‌گونه‌ای است که می‌توان آن را در رده برنامه‌های گفت‌وگومحورهای تلویزیونی جای داد. منوچهر والی‌زاده در مقام مجری روبه‌روی مهمان خود نشسته و دوران کاری وی از خلال خاطراتشان مرور می‌شود. خاطراتی شیرین و جذاب از نسل جوانی که عاشقانه دوبله را دوست داشته و نقش مهمی در شکل گیری نسل طلایی دوبله ایران داشته‌اند. برای مثال هم می‌توان به گفت‌وگوی نسبتا طولانی والی‌زاده با ژرژ پطروسی اشاره کرد که فوق‌العاده از کار درآمده بود. همین‌طور گفت‌وگوی او با حسین عرفانی که طنز شیرین خاصی در آن موج می‌زد. از طرف دیگر این برنامه فقط به دوبلورها نپرداخته و به دیگر شاخه‌های آن همچون صدابرداری هم پرداخته که برای مخاطب جذابیت‌های زیادی دارد. برگ برنده سینما و دوبله، آرشیو تصویری غنی آن است که گاه مربوط به نسخه دوبله سینمایی فیلم‌های معروف تاریخ سینماست که این روزها بشدت کمیاب است. در عین حال نباید از اجرای شیرین منوچهر والی‌زاده هم گذشت که صدایش برای مخاطب خاطره‌انگیز و لذت بخش است که احاطه‌اش بر تاریخ دوبله ایران آن را تکمیل کرده است.

کسری همایونی افشار