تلاش برای زنده نگه داشتن سرزمین پدری

واقعیت اما چیز دیگری است. نگاهی به آمارهای وزارت کار، حکایت از آن دارد که لااقل در چهارسال گذشته، رشد کارآفرینی، متمرکز بر بنگاه‌های کوچک بوده و در این زمینه، صنایع‌دستی محلی جایگاه بسیار ویژه‌ای دارد. از این زاویه، پرداختن به سوزن‌دوزی بلوچ را می‌توان توسعه کارآفرینی در استانی دید که محرومیت و بیکاری، عامل اصلی بسیاری از مهاجرت‌هایش را رقم زده است. اما نباید فقط به این بسنده کرد. آن طور که رئیس سازمان میراث فرهنگی در بازدیدی که بتازگی از این استان داشته عنوان کرده است؛ کوشش برای گسترش صنایع‌دستی فقط یک حرکت در جهت کارآفرینی نیست بلکه تلاشی مردمی و محلی است برای نگه داشتن تاریخ و هنر و فرهنگ یک قوم.

اهمیت اشتغال زنان روستایی

آمارها نشان می‌دهد در چند سال اخیر، کارگاه‌های کوچک صنایع‌دستی با رویکرد زنده نگه داشتن هنرهای بومی و مردمی در سراسر ایران فعالیت خود را آغاز یا با توان تولید بیشتری در حال کار هستند. نمونه آن را می‌توان در شیشه و حصیربافی کرمان، فرشبافی خراسان و البته سوزن‌دوزی بلوچ دید. شاید به همین خاطر است که شهیندخت مولاوردی، معاون رئیس‌جمهوری در امور زنان و خانواده نیز چندی پیش با توجه به سرخوردگی دختران بخصوص دختران روستایی در پیدا نکردن شغل، عامل مهم روی آوری آنها به اعتیاد را بیکاری و دغدغه‌های آنها در ارتباط با ازدواج که آن هم به شغل و اشتغال مربوط می‌شود، دانست و اعلام کرد: با توجه به این که رویکرد مهم جامعه اسلامی، حضور فعال و همه‌جانبه زنان در جامعه است، باید از طریق رونق فعالیت‌های زنان به وضعیت نامناسب اشتغال آنها سروسامان بدهیم. دختران تحصیلکرده و بیکار مشکلی به نام بازماندگی از ازدواج دارند که این مشکل بیش از هر چیز نیازمند حل مشکلات و دغدغه‌های اشتغال دختران و پسران است. یکی از راهکارهای پیشنهادی دولت در این زمینه، گسترش کسب و کار روستایی از طریق تاکید بر سنت‌های بومی و هنرهای سنتی منطقه است و در این میان استان‌هایی که هنوز مدرنیسم نتوانسته فضای قالب را در روستاها از آن خود کند، می‌توانند پیشتاز باشند. «به نظر می‌رسد ما هر چه در حوزه توسعه کارآفرینی روستایی قدم برداریم، باز هم اول راه هستیم، چون در روستاهای ما نیاز به کار یک مسأله اساسی و جدی خصوصا در حوزه زنان است. باید توجه کرد در این نقاط دور افتاده از مرکز، بیکاری به گسترش آسیب‌های اجتماعی می‌انجامد و دولت را به صرف هزینه‌های بیشتر مالی و خانواده را به درگیری بیشتر عاطفی مجبور می‌کند، اما می‌توان با ایجاد کار، زمینه را برای هر دوی این آسیب‌ها از بین برد.» اینها بخشی از اظهارات دکتر امان‌الله قرایی‌مقدم، استاد دانشگاه و جامعه شناس است. به گفته او یک راه بیشتر برای مقابله با موج مهاجرت‌ها از روستاهای واقع در استان‌های محروم وجود ندارد و آن توسعه فرهنگ کار و کارآفرینی است: «اگر مسائل و مشکلات اجتماعی را به صورت زنجیره‌ای بنگیریم، ریشه بسیاری از چالش‌های امروز کشور و دولت‌ها را می‌توان در بیکاری دانست؛ بیکاری خصوصا با در نظر گرفتن مسأله جنسیت با ضریب بیشتر روی آسیب‌های اجتماعی تاثیر می‌گذارد. فرق هست بین زنی که به خاطر بیکاری از روستا به شهر مهاجرت می‌کند و دچار آسیب می‌شود با مردی که دقیقا به همین خاطر زادگاهش را ترک کرده و به حاشیه شهر آمده است. بر این اساس، ایجاد شغل برای زنان، دختران و سرپرستان خانواده‌ها باید در اولویت قرار بگیرد.»

روستاهای محتضر

اما این اشتغالزایی در کجا باید صورت بگیرد؛ در شهرها یا روستاها؟ کارشناسان در این زمینه همگی یک نظر مشخص دارند؛ اشتغالزایی بومی و محلی بهتر است از اشتغالزایی در شهرهای بزرگ. قرایی مقدم در این باره متعقد است: وقتی شما در روستا یا محل زندگی افراد اشتغالزایی می‌کنید، فرد جویای شغل با غلبه فرهنگی مواجه نمی‌شود. او در حقیقت در زادگاه خود و با فرهنگ خود، در بستر اشتغال و درآمدزایی قرار می‌گیرد، اما اگر این فرصت از او دریغ شود و به شهر مهاجرت کند، وضع به کلی متفاوت است. بدی‌های شهر را به حساب فرهنگ آن شهر می‌گذارد و در تمام طول کار به فکر آن است که بتواند با طی سریع سلسله مراتب، جایگاهش را از فرمانبر به فرماندار تغییر دهد. کارگاه‌های کوچک، فرصت‌های بزرگ اشتغال‌آفرینی در روستاها هستند، فرصتی که به هر دلیل از میان رفتن آنها می‌تواند زمینه گسترش آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی و شکاف بین خانواده‌ها را فراهم کند. اینها اما همه در حالی است که به نظر می‌رسد در استانی چون سیستان و بلوچستان که سال‌هاست با پدیده مهاجرت مواجه است، روستاها دیگر توان ارسال نیروهای کار خود به شهرها را نداشته باشند. به عبارت دیگر در این نقاط جمعیتی، مهاجرت هر فرد می‌تواند به پایان کار یک روستا بدل شود. تلاش کارآفرینان حوزه صنایع‌دستی در چنین استان‌هایی، ماندگاری بیشتر هم روستایی‌های خود و تلاش برای امیدوار کردن آنها به کسب درآمد و زندگی در سرزمین اجدادی آنهاست.