سایه‌روشن‌های قبله‌عالم

دوران سلطنت ناصرالدین شاه را باید یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر هم به لحاظ تحولات سیاسی،‌ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و هم به خاطر ویژگی‌های شخصی شاهی که بر اریکه سلطنت تکیه زده، دانست. در رفتارشناسی او به مجموعه‌ای صفات خوب و بد می‌رسیم. به عقیده برخی، روح لطیف شاعرانه و ذوق هنری و ادبی‌‌اش از وی شاهی هنرمند، شاعر، عکاس، خطاط، نقاش و... ساخته و جزو اولین سلاطینی است که خاطره نوشت و برای سفر، اروپا را درنوردید. همچنین ایجاد اولین مرکز آموزشی و علمی به سبک جدید، اولین مدارس نوین، تاسیس اولین موزه ملی، اصلاح هیات دولت، احداث راه‌آهن، اصلاحات در امور نظامی، تاسیس پست و تلگراف، تاسیس ضرابخانه، انتشار اولین روزنامه، احداث کارخانه‌هایی مثل چراغ گاز، قندسازی، بلورسازی، چینی‌سازی، کبریت‌سازی و... از جمله اقدامات سیاسی،‌ اقتصادی و نظامی این شاه در دوران سلطنتش بوده که البته حضور موثر امیرکبیر در بسیاری از این تحولات چشمگیر است و اساسا این نقش به اندازه‌ای پررنگ است که نمی‌توان همه این دستاوردها را صرفا نتیجه درایت ناصرالدین شاه دانست.

اما در عین حال حضور استعماری و نفوذی روس و انگلیس در کشور و بی‌کفایتی برخی کارگزاران دولتی و درباریان و بی‌تدبیری ناصرالدین شاه باعث شده این دوره، عصر امتیازات لقب گیرد.

امتیاز بانک شاهنشاهی، امتیاز کشتیرانی در کارون، امتیاز رژی، واگذاری امتیاز خط آهن و شوسه به روس‌ها، امتیاز رویتر، امتیاز انحصاری توتون و تنباکو و ده‌ها امتیاز استعماری دیگر ضربات سنگینی را بر پیکر لاغر و صدمه‌دیده جامعه ایرانی وارد کرد. وجود مظالم فراوان که از سوی کارگزاران دولتی در سراسر کشور صورت می‌گرفت، امان مردم را بریده بود. اهل کسب و کار و تجارت که می‌دیدند منافع اقتصادی آنان به‌واسطه انعقاد قراردادهای استعماری در حال نابودی است با حمایت و رهبری روحانیت شیعه برای اولین بار در برابر امتیاز انحصاری توتون و تنباکو ایستادگی کردند و این بار شاه خودکامه و عوامل دربار را وادار به عقب‌نشینی کردند.

واقعیت آن است که ناصرالدین شاه مانند هر انسانی آرزوها و تعلقاتی داشت و حتی برخی او را ایران دوست می‌دانند، اما در عین حال خودکامگی و استبدادش تا حدود زیادی مانع تحقق نیات اصلاح‌طلبانه او شد. از سوی دیگر ناصرالدین شاه نقشه مناسبی برای اجرایی شدن برنامه‌هایش نداشت. گرچه برخی از اقداماتی که در دوره او به همت نخبگان و دلسوزان کشور که گاه مغضوب شاه بودند، صورت گرفت در رشد فکری و فرهنگی جامعه ایرانی بی‌تاثیر نبود.

فتاح غلامی

سیاسی