رای مردم به نظریه پیشرفت اقتصاد

اقتصاد مبتنی بر عدالت

نظریه‌های مختلفی در اقتصاد وجود دارد که هر کسی بر مبنای اعتقاد و دانشی که فرا گرفته آن را عنوان و اجرا می‌کند که یکی از آنها اقتصاد مبتنی بر عدالت است. در این روش همه با هم برابر نیستند و ممکن است برخی مالیات زیادی پرداخت کرده و برخی کمتر و در مقابل برخی از خدمات دولتی بیشتر از دیگران بهره‌مند شوند تا معیشت خانوارها به سطح مطلوبی برسد. این نظریه در کشورهای اسلامی بیشتر جای دارد و زیرساخت اجرای آن براساس موازین دینی فراهم است.

معیشت در بازار آزاد

نظریه دیگری نیز وجود دارد که اقتصاد آزاد و اجرای قوانین سازمان تجارت جهانی عنوان می‌کند. به طور معمول کشورهای غربی که این مدل اقتصادی را پیاده کردند با در نظر گرفتن شرایط داخلی کشور خود توانستند اقتصادشان را سر و سامان دهند، اما در این روش عدالت جایی ندارد و سرمایه‌دار تعیین می‌کند که چه شرایطی برای عموم مردم باید در نظر گرفته شود. اجرای همزمان اقتصاد عدالت‌محور و اقتصاد آزاد امکان‌پذیر نیست و باید یکی از دو راه را برای پیاده کردن مدل اقتصادی در نظر گرفت.

اهمیت توسعه پایدار

یک نظریه اقتصادی، پیشرفت اقتصادی مبتنی بر عدالت است که مردم اکنون این روش را بیشتر می‌پسندند. با توجه به دیدگاه‌هایی که در کشور مطرح می‌شود فردی می‌تواند بر صندلی ریاست جمهوری تکیه بزند که بتواند این مدل اقتصادی را پیاده و اجرایی کند. این نظریه عنوان می‌کند پیشرفت اقتصادی هر چقدر هم باعث رشد و توسعه در بخش اقتصاد شود تا زمانی که کرامت انسانی در آن جایی نداشته باشد پایدار نخواهد بود. همه افراد جامعه دانش‌آموخته اقتصاد نیستند، از این رو باید پیشرفت‌های این نظریه را در اقتصاد و زندگی خود ببینند تا بتوانند آن را درک کنند. اگر پیشرفت اقتصادی بدون در نظر گرفتن عدالت اجرا شود کمتر از یک‌سال با شکست روبه‌رو خواهد شد و مشکلات اقتصادی را افزایش خواهد داد. در این روش رفاه، اشتغال و تولید پایه‌های اصلی آن را تشکیل می‌دهد و اگر هرکدام از این موارد فراموش شود بیانگر این است که این نظریه به درستی اجرا نشده و باید اصلاح رویه صورت گیرد. در مسیر پیشرفت اقتصادی ممکن است مشکلاتی بر سر راه مشاهده شود، اما آنچه مهم تلقی می‌شود حرکت به سمت جلو و رشد است.

پیشرفت بر پایه صنعت

گفتمان دیگری نیز در اقتصاد وجود دارد که پیشرفت صنعتی نام دارد. بعد از انقلاب صنعتی برخی کشورها این مدل را در کشور خود پیاده کردند و آن را اساس کار خود قرار دادند. این مدل هم بخشی از رشد اقتصادی کشور را تامین می‌کند. اگر این مدل در ایران اجرا شود، می‌تواند به عنوان یک زیرمجموعه پیشرفت اقتصاد قرار بگیرد. افرادی که اکنون به عنوان نامزد ریاست‌جمهوری اعلام آمادگی کردند تا امور اجرایی کشور را در دست بگیرند به دنبال بازگو کردن این مفهوم به روش‌های مختلف هستند. برخی عنوان می‌کنند که اشتغال را سر و سامان خواهند داد و برخی به رشد و رونق اقتصادی اعتقاد دارند که همه اینها زیرمجموعه نظریه پیشرفت اقتصادی است و تنها نام آنها فرق خواهد داشت. آنچه اهمیت دارد سابقه افراد در سمت‌هایی است که قبلا در آن فعال بودند و روش و نظریه‌های اقتصادی که پیاده‌سازی کردند.

مشکلات تقلید اقتصادی

گفتمان غربگرا هم نظریه دیگری است که عنوان می‌شود اقتصاد مطلوب خواهد بود. ما انتقادات زیادی به این روش داریم به این دلیل که در محیط‌های غربی زندگی نکردیم و زیرساخت لازم را برای اجرای این سیاست نداریم. برخی معتقدند که این روش می‌تواند مشکلات را حل کند، در حالی که ممکن است برعکس خواسته مسئولان و مردم عمل کند. اگر این نظریه با اصلاحات و بومی‌سازی در هر کشور اجرا شود، می‌تواند موفق عمل کند، اما اگر همان مدل غربی اجرا شود قطعا بر مشکلات افزوده خواهد شد.

تئوری‌های اسلامی اقتصاد

اقتصاد اسلامی نظریه دیگری است که در اقتصاد وجود دارد. برخی می‌گویند نظام بانکی مانع پیشرفت اقتصادی کشور است. در این روش بهره حذف شده و مشارکت مردمی در اقتصاد روند صعودی را طی می‌کند و از سوی دیگر خلاقیت اقتصادی را بالا می‌برد. این‌که بانک‌ها بهره‌های بالایی پرداخت کنند و همه پول‌هایی که باید در بخش تولید سرمایه‌گذاری شود را نزد خود نگه دارند و مشغول فعالیت‌های دلالی شوند تا بتوانند سود پرداخت کنند با این نظریه در تعارض است. به نظر می‌رسد فردی که بتواند اقتصاد اسلامی را در کشور پیاده کند زیرساختی را فراهم کرده که نسل‌های آینده نیز از آن بهره خواهند برد. در اقتصاد اسلامی مردم حداکثر مشارکت را در اقتصاد دارند و هیچ کسی سود قطعی دریافت نمی‌کند. سودی که پرداخت می‌شود بستگی به فعالیتی دارد که فرد دارای سرمایه انجام می‌دهد. در این صورت است که سرمایه‌ها به سمت بازار سرمایه و بازارهای تولیدی هدایت می‌شود. این‌که فردی دارای سرمایه کلانی است و پول خود را نزد بانک نگه دارد و ماهانه پول زیادی دریافت کند، اشتغال و تولید را نابود می‌کند. براساس این نظریه سود متعلق به افرادی خواهد بود که مشارکت اقتصادی دارند نه این‌که صرفا پول دارند.

نهادگرایی اقتصادی

نهادگرایی نظریه دیگری در اقتصاد است که می‌توان از آن به عنوان تامین یک هدف یاد کرد. البته این روش توضیحات زیادی دارد، اما مهم‌ترین آن مشارکت عمومی مردم است. شرایط امروز اقتصاد ایران ما را به سمت یک الگو هدایت می‌کند که در مقابل شوک‌های خارجی باید خود را مقاوم کنیم و آن هم اجرای اقتصاد مقاومتی است. این‌که چگونه شوک‌ها به وجود می‌آید، مشخص است، اما این‌که چطور باید با آن مقابله کرد هنوز برای عموم مردم نهادینه نشده است. اجرای اقتصاد مقاومتی که سیاست‌های آن براساس اقتصاد اسلامی تهیه و تدوین شده و مدلسازی جدیدی را به وجود آورده بخشی از مشکلات کشور را پاسخ می‌دهد.

آسیب‌شناسی اقتصاد ایران

در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری دوازدهم باید یادآوری کرد که مهم‌ترین مشکلی که اقتصاد در شرایط فعلی از آن رنج می‌برد، نداشتن تولید واقعی است. ما قصد داریم همه چیز را به زور جلو ببریم حتی تولید را. غافل از این‌که برای به هدف رسیدن به کار باید زیرساخت‌هایی را فراهم کرد که مردم به آن سمت حرکت کنند. این‌که تولید اتفاق نمی‌افتد باید به سراغ عوامل تولید برویم. در اقتصاد چهار عامل تولید است که پایه‌های اصلی آن را تشکیل می‌دهد. کار و نیروی انسانی، سرمایه‌های فیزیکی اقتصادی، دانش و سرمایه‌های اجتماعی. سرمایه‌های اجتماعی که پدیده جدیدی در اقتصاد است به این معناست که بن‌مایه‌های اقتصادی باعث می‌شود اقتصاد زاینده شود، مانند وجود اعتماد در جامعه. 70 درصد رشد اقتصاد یک کشور حاصل از وجود دانش فنی است و دانش اگر در اقتصاد شکل بگیرد به ثروت تبدیل می‌شود. اکنون دانش و دانشگاه داریم، اما در خدمت تولید نیست و کمکی به بخش اشتغال نمی‌کند. یکی از مشکلات این است که فرهنگ کار درستی نداریم و روابط کار هم غلط است. برای این موضوع باید همه درست عمل کنند و اصلاح الگوی مصرف در کشور اجرایی شود. این‌که مردم با اعتقاد به پیشرفت کشور از تولیدات داخلی بهره ببرند. تولید داخلی همان‌طور که رهبر معظم انقلاب تاکید داشتند باید ارزش شناخته شود نه این‌که مردم در رقابت با خرید محصولات خارجی قرار بگیرند.

دکتر عطاءالله رفیعی / استاد دانشگاه