160 سال پس از تجزیه ایران شرقی

انگلیس با تصرف بخش‌هایی از جنوب ایران، ناصرالدین شاه قاجار را به قبول این پیمان مجبور کرد و به ایران قبولاند که از ادعای خود بر هرات چشم‌پوشی کند و موجودیت کشوری جدید را به نام افغانستان به رسمیت بشناسد.

مروری بر بخش‌هایی از این قرارداد ننگین و تحقیرآمیز، قابل تأمل است:

فصل چهارم: اعلیحضرت شاهنشاه ایران تعهد می‌کند که بلافاصله بعد از مبادله امضانامه‌های این عهدنامه یک عفونامه کامل اعلام نماید که به‌واسطه آن، جمیع رعایای ایران که در وقت جنگ، با مراوده خود با عساکر انگلیس، مصدر خیانتی شده باشند از عقوبت این حرکت خود معاف باشند، به‌طوری که هیچ‌کس هر درجه که داشته باشد به جهت این حرکت خود مورد تنبیه و اذیت و تعدی نخواهد بود.

فصل پنجم: اعلیحضرت پادشاه ایران تعهد می‌کند که بلادرنگ لازمه تدابیر را به کار ببرد که عساکر و کارگزاران ایران را از خاک و شهر هرات و سایر نقاط افغانستان بیرون بکشد.

فصل ششم: اعلیحضرت شاهنشاه ایران راضی می‌شود که ترک بکند کل ادعای سلطنتی بر خاک و شهر هرات و ممالک افغان [را] و هرگز مطالبه نکند از رؤسای هرات و ممالک افغان هیچ علامت اطاعت مثل سکه و خطبه و باج و نیز اعلیحضرت ایشان تعهد می‌کند که بعد از این از هر مداخله در امورات داخله افغانستان اجتناب نماید.

و نیز در صورت ظهور و منازعه فیمابین رجوع به اهتمامات دوستانه دولت انگلیس نماید و اقدام به جنگ نکند.

با انعقاد معاهده پاریس و جدایی هرات و افغانستان از خاک ایران روز‌های ننگین تاریخ ایران در دوره قاجار پایان نیافت و تجزیه ایران که از 44 سال پیش از آن یعنی 1813 میلادی و تجزیه 17 شهر قفقاز شروع شده بود، با تجزیه ورارود و آسیای میانه و بخش بزرگی از بلوچستان و سیستان به از دست رفتن بخش عظیمی از خاک ایران بزرگ انجامید که در مجموع مساحت 5/3 میلیون کیلومترمربع یعنی بیش از دو برابر مساحت فعلی ایران را شامل می‌شود.

یکی از دستاوردهای نهضت مشروطیت و تصویب قانون اساسی مشروطه این بود که روند پاره پاره کردن لگام گسیخته ایران توسط استعمار روسیه تزاری و امپراتوری بریتانیا متوقف شد، گرچه در سال‌های آخر حکومت بی‌کفایت قاجار باز هم شاهد مواردی از خیانت و توطئه‌های ضدایرانی بودیم، ولی کنترل مجلس، هرچند نصفه و نیمه شرایط را با روند پیش از آن متفاوت کرد. البته تاریخ به ما اثبات کرده است، هرگاه دولت مرکزی مقتدر روی کار بوده، یکپارچگی ملی و وحدت سرزمینی ایران تضمین شده است.

دکتر میر مهرداد میرسنجری

استاد دانشگاه