صنعت، به ارزش علم پی نبرده است
همکارانش او را استادی آماده به خدمت می نامند؛ استادی که از 7صبح تا 7شب در دفتر کارش در دانشگاه تهران حضور دارد و با رویی خوش و با وقاری ذاتی پاسخگوی دانشجویان و افرادی است که به او رجوع می کنند.
پدر علم متالورژی ایران ، دکتر رامزوقار است. با این که 30سالی از بازنشستگی اش می گذرد، اما هنوز هم تدریس و ارتباطش را با علم و دانشگاه حفظ کرده است.
با او که عمری را صرف خدمت به متالورژی در ایران کرده است در همین زمینه گفتگویی انجام داده ایم:
پرسشی که همیشه برای من مطرح بوده نام این رشته است؛ متالورژی یا متالوژی؛
اصلا متالوژی نداریم. آنچه هست متالورژی است که ترجمه فارسی آن ذوب فلز است، اما این ترجمه نشان دهنده ماهیت متالورژی که امروزه در دنیا تدریس می شود، نیست.
متالورژی رشته ای است که ذوب فلز و تهیه فلز فقط قسمتی از آن را شامل می شود. خود متالورژی 3بخش است: متالورژی فیزیکی ، متالورژی شکل دادن و متالورژی تولید فلز.
در حال حاضر در دنیا متالورژی به علم مواد تبدیل شده است ، چون آن قسمتی از آن که مربوط به تولید فلز می شود دیگر جایی برای تحقیق و توسعه ندارد و تمام تحقیقات و کارها روی این بخش انجام شده است.
علم مواد، گسترده تر از متالورژی و یک قسمتی از آن متالورژی است و قسمتی دیگر سرامیک و قسمتی هم مواد پلاستیکی و انواع و اقسام چیزهایی که از پلاستیک و مواد آلی یا پلیمریزه کردن و انواع پلیمرهاست که همگی جزو علم مواد هستند.
پس متالورژی به شیمی وابسته است؛
متالورژی دور از شیمی نیست ، اما شیمی هم نیست. شیمی یک علم دیگری است که در متالورژی برای تولید فلز از بعضی واکنش هایی که می شود گفت از نوع شیمیایی هستند، استفاده می شود، اما با شیمی کاملا اختلاف دارد.
طی این مدت طولانی کارهای اجرایی و مدیریتی زیادی داشته اید. از آنها بگویید.
من از وقتی وارد دانشکده فنی شدم کارم همین متالورژی بوده که یک بخشی از آن هم شامل فرآوری مواد است و من بیشتر در این قسمت فعالیت داشته ام.
سنگهای معدنی که در طبیعت پیدا می شوند امروزه دیگر به همان شکل برای تولید فلز به کار برده نمی شوند، بلکه روی آنها یک سری عملیاتی انجام می دهند که منجر به خالص شدن فلز در ترکیب شیمیایی سنگ معدن می شود و من روی این قسمت بسیار کار کرده ام و اولین کتاب درباره فرآوری که در این مملکت به چاپ رسیده است را من سال 1347 نوشته ام.
در حال حاضر علم تهیه مواد معدنی یکی از رشته های مورد نیاز مملکت است که مشکل اصلی صنایع فلزی همین فرآوری سنگهای معدنی است.
من مدتی مدیرعامل ماشین سازی اراک بودم و مدتی هم مدیرعامل آلومینیوم سازی اراک را به عهده داشتم.
در سازمان گسترش هم یک واحد فلزی بود که من جزو هیات مدیره آنجا بودم. بیشتر کارهای من تحقیقاتی بوده است. 7جلد کتاب دارم و در حال حاضر هم بیشتر فعالیتم را روی کاربرد میکروارگانیسم ها در متالورژی متمرکز کرده ام که امروزه با گسترش بسیار زیادی در صنعت مواجه است.
در ایران هم از میکروارگانیسم ها برای تولید فلز استفاده می شود؛
خیر. به صورت صنعتی و از همان روشهای متداول استفاده می شود؛ به عنوان مثال در تولید آهن از همان روش متداول در دنیا استفاده می کنیم یا این که در تولید مس همان روشهای دنیا را و البته کمی قدیمی تر دنبال می کنیم.
مکانیسم عمل میکروارگانیسم ها به چه ترتیبی است و اصلا چرا نیاز به استفاده از میکروارگانیسم ها در روند تولید فلز احساس شده است؛
مشکل اصلی جوامع بشری در حال حاضر یکی صرفه جویی در مصرف انرژی است و یکی هم جلوگیری از آلودگی محیط زیست که هر دوی اینها تا حدودی توسط کاربرد میکروارگانیسم ها قابل حل است.
میکروارگانیسم ها می توانند فلز را تولید کنند و بعد به صورت محلول درآورند که به وسیله الکترولیز بازیابی می شود و مزیت آن هم این است که مصرف انرژی در این روش بسیار کمتر از روشهای کلاسیک است ، ضمن این که آلودگی محیط زیست هم در این روش به همان نسبت کمتر است، بخصوص در تصفیه پساب ها چون جلوگیری از آلودگی محیط با تصفیه پساب ها کاری بسیار پرهزینه است و بسیاری از واحدهای متالورژی در دنیا به خاطر این که گرفتار استانداردهای محیط زیست هستند ناگزیر از توقف کار شده اند، اما میکروارگانیسم ها در این مورد توانسته اند تا حدودی جوابگو باشند.
میکروارگانیسم ها چهل پنجاه سال پیش وارد صنعت شدند و براحتی می توانند فلز بعضی از کانی هایی را که بشدت آلوده کننده محیط زیست هستند به صورت محلول درآورند و بعد از آن استفاده کنند.
امروزه از میکروارگانیسم ها در تصفیه پساب ها استفاده می شود بخصوص پساب های رادیواکتیو را که بعضی قارچها می توانند در پساب به حد صفر برسانند در حالی که هیچ روش صنعتی دیگری برای این کار وجود ندارد.
دانشکده ما تقریبا اولین دانشکده ای بوده است که کاربرد میکروارگانیسم ها را در صنعت وارد مطالب درسی اش کرده است و من هم اولین کتاب مربوط به کاربرد میکروارگانیسم ها در متالورژی را نوشته ام که در واقع آخرین کتاب من هم هست.
از میکروارگانیسم ها امروزه برای حذف گوگرد از نفت که یکی از آلوده کننده های بسیار بزرگ محیط زیست است استفاده می شود. حتی با تزریق میکروارگانیسم ها به چاه های نفت در چاه، گوگرد را حذف می کنند.
همیشه هم میکروارگانیسم ها خیلی جالب نیستند، چون یکی از مهمترین عوامل در ایجاد خوردگی ها هستند و 40درصد خوردگی هایی را که در دنیا اتفاق می افتد زیر سر این موجودات می دانند.
پس میکروارگانیسم ها انواع خوب و بد دارند. آیا در کشورمان این میکروارگانیسم ها را داریم؛
ما تقریبا روی تمام میکروارگانیسم ها کار کرده ایم و کلیه میکروارگانیسم ها را از خود کشور تهیه می کنیم چون معمولا میکروارگانیسم های هر معدنی در خود معدن وجود دارند و چون با فلز آن معدن همراه بوده اند کاملا مقاوم به آن فلز هستند و در نتیجه کاملا مورد استفاده اند ضمن این که در دنیا بانکهای میکروارگانیسم هم وجود دارد که انواع و اقسام این موجودات را نگهداری می کنند، اما ما خودمان از سطح کشور آنها را تهیه می کنیم.
امروزه از میکروارگانیسم ها در دنیا استفاده های زیادی می شود بخصوص این که آنها می توانند فلز را از منابع فقیر معدنی که با روشهای کلاسیک غیرقابل استفاده هستند بازیابی کنند.
حتی تفاله ها و باطله هایی از سنگهای معدنی که در قدیم دور ریخته شده اند را جمع آوری می کنند و دوباره مقدار جزیی فلز موجود در آن را با میکروارگانیسم ها بازیابی می کنند. هم اینک در کشور ما هم یکی دو واحد کوچک شروع به کار کرده اند.
در مجتمع مس سرچشمه یک واحد کوچک به صورت آزمایشی در حال کار است که از باطله های این مجتمع فلز مس را بازیابی کنند.
در واقع میکروارگانیسم ها برای خوشایند ما این کار را نمی کنند، بلکه با اکسیده کردن فلزات انرژی مورد نیاز خود را تامین می کنند. ضمن این که اکثر فلزات در ساختمان میکروارگانیسم ها هم وجود دارند و از این طریق مواد اولیه مورد نیاز سلول خودشان را تامین می کنند.
به هر حال این فعالیتی است که بشر به مقدار زیادی از آن استفاده می کند.
ایران از نظر معادن جزو کشورهای غنی دنیاست آیا تولید با مواد اولیه برابری می کند؛
درست است ما معادن آهن و مس بسیار زیادی داریم به طوری که حدود 4درصد ذخیره کل مس دنیا از آن ماست ؛ اما تولیدمان فقط یک درصد تولید دنیا را تشکیل می دهد که تناسبی با مواد اولیه مان نیست.
تولید ایران در حال حاضر منحصر به تولید فولاد و تا حدودی مس شده است. تولید فولاد به روشی که امروزه در دنیا انجام می شود بشدت آلوده کننده محیط زیست است و مصرف انرژی بالایی دارد.
آمارها نشان می دهند کشورهای پیشرفته کم کم در حال کاهش تولید این فلز هستند چون مواجه با استانداردهای محیط زیستی هستند که در آنجا قابل اجراست به طوری که بسیاری از واحدها را متوقف کرده اند، اما در کشورهای جهان سوم تولید فولاد رو به توسعه است. در حال حاضر در دنیا تقسیم کار انجام شده است.
هر چه کار بی دردسر و با ارزش افزوده بالاست به کشورهای پیشرفته اختصاص یافته و کارهای پرمشقت و آلوده کننده به گردن جهان سومی هاست ؛ به طوری که ایران ، قطر، بحرین و امارات تولیدکننده های بزرگ آلومینیوم در جهان محسوب می شوند.
آیا مواد اولیه تولید فولاد هم در این کشورها موجود است؛
خیر ما در حقیقت فقط انرژی آن را تامین می کنیم ایران هم ماده اولیه تولید آلومینیوم را از خارج وارد می کند. یک معدن در جاجرم هست که آن هم فعال نیست. در واقع تنها کاری که در کشورهای نفت خیز انجام می شود، تامین انرژی است و ما به نوعی صادرکننده انرژی ارزان قیمت تبدیل شده ایم.
ماده اولیه آلومینیوم چیست؛
سنگی به نام بوکسیت است که در کشورهای تقریبا گرمسیر وجود دارد و مواد اولیه اش در همه جای دنیا یکنواخت توزیع نشده و فقط در استرالیا و برخی کشورهای امریکای جنوبی و آفریقایی وجود دارد.
اشاره کردید ایران 4درصد منابع مس دنیا را دارد، در حالی که سهم او از تولید کل فقط یک درصد است. دلیل این امر چیست؛
اینها به سیاستگذاری برمی گردد. البته الان روی تولید مس کارهای زیادی در حال انجام است و واحدهایی هم در حال تکمیل هستند و یکسری کارخانه های جدید هم در حال نصب هستند. بعضی از آنها هم کار خود را شروع کرده اند، اما هنوز به تولید نسبی نرسیده اند.
برنامه این است که حدود 2درصد تولید دنیا را در آینده ای نزدیک از آن خود کنیم.
قدمت علم متالورژی چقدر است؛
متالورژی از اولین صنایعی است که توسط بشر ایجاد شده ، بخصوص این که در لرستان آثاری پیدا شده که نشان می دهد 6 - 7هزار سال پیش هم در اینجا آهن و مس تولید می شده است. احتمالا مس از ایران یا ترکستان به اروپا و قسمتهای دیگر رفته است.
آثار معادن گل گهر که از استخراج های قدیمی مربوط به دوره هخامنشی و پیش از آن به دست آمده ، نشان می دهد که آن موقع از این معادن سنگ آهن استخراج می شده و احتمالا اطلاعات فلزکاری هم داشته اند چون لعابکاری هایی که آثار خیلی قدیمی دارد، قسمت عمده اش سربی است.
چه پروژه هایی را در زمینه متالورژی انجام داده اید؛
بسیاری از این پروژه ها درخصوص فرآوری بوده اند، تعداد آنها حدود 60 - 70پروژه است که برای صنعت انجام داده ایم. البته این کار را در قالب یک شرکت انجام داده ایم و همه آنها هم نتایج خوبی داشته اند و در حال حاضر در صنعت از آنها استفاده می شود.
به عنوان مثال فرآوری فلز روی را برای کالسمن انجام دادیم و فرآوری سرب را برای بسیاری از معادن و شرکتها انجام دادیم که در همه نیز موفق بوده ایم.
صنعت بدون تحقیق جلو نمی رود و ما الان 2پروژه در دانشگاه داریم که روی باطله های فلوتاسیون معدن دندی در زنجان کار می کنیم.
این باطله ها حدود 20درصد روی دارند در حالی که در دنیا 4 - 5درصد هم قابل استخراج است و ما از طریق فلوتاسیون روی آنها کار می کنیم. البته کاربرد میکروارگانیسم ها را هم روی آنها بررسی می کنیم.
روش فلوتاسیون چیست؛
این یک روش فرآوری است که خیلی هم قدیمی است. هومر، مورخ یونانی که خیلی هم غلو می کرده و معتقد بوده هر چه علم است متعلق به یونان است ، در کتابش نوشته است ما از نظر صنعتی و علمی خیلی پیشرفته هستیم ، اما در آسیای صغیر مردم پر مرغ را به نوعی روغن آغشته می کردند و در شنهای ساحلی می گرداندند تا ذرات طلا به پر مرغ بچسبد و به این ترتیب طلا استخراج می کردند که ما این را نمی دانستیم.
اساس فلوتاسیون هم همین است ؛ یعنی ما یک ماده آلی را دور ذرات فلزی به صورت یک فیلم تشکیل می دهیم که بعد با تزریق هوا حبابهای هوا به این ماده روغنی می چسبند و همراه خودشان فلز را بالا می آورند و به این ترتیب جدا می کنند.
پس از یک سنگی که یک یا دو درصد فلز دارد به این ترتیب می توانیم کنسانتره ای بگیریم که تا 30درصد هم از آن فلز داشته باشد. این روش تقریبا متداول ترین روش فلوتاسیون در فرآوری است و در مقیاس های بسیار بزرگ به کار می رود.
در معادن مس و روی ما هم از این روش استفاده می کنند.
چه پیشنهادی برای ترفیع علم متالورژی در ایران دارید؛
باید دانشگاه ها حمایت شوند. صنعت ما هنوز زیاد به ارزش علم پی نبرده است. صنعت برای تهیه مواد اولیه و انرژی مورد نیازش کلی پول خرج می کند؛ اما برای کسی که این علم را بیان می کند و مهندسانی که دانشگاه ها برای آنها تربیت می کنند، هیچ خرجی نمی کند.
در حالی که یکی از پایه های اصلی همین شخصی است که دارد کار می کند و آن را پیاده می کند. باید در این باره هم صرفه جویی شود.
البته شاید دانشگاه ها هم تقصیرکار باشند؛ اما صنعت بسته است و سیستم مدیریت صنعتی ما هم باز یک مقداری مشکل دارد. سرمایه گذاری که کارخانه ای را تاسیس می کند یا خودش مدیرعامل می شود یا یکی از اقوام درجه یکش و اکثرا هم با علوم جدید آشنایی زیادی ندارند.
صنعت ما پا به پای پیشرفت تجهیزات جلو نرفته است به استثنای چند صنعت دولتی که کم و بیش پیشرفت داشته اند، در دنیا معمولا این بخش خصوصی است که صنعت را اداره می کند؛ اما در ایران بخش خصوصی ما تقریبا در حال ورشکستگی است.
دلیل آن هم این است که بسته است و به هیچ وجه با علم و تجهیزات جدید جلو نرفته است.
برگردیم به خودتان. می گویند از 7صبح تا 7شب در اتاق کارتان هستید و با اخلاقی خوش آماده پاسخگویی به دانشجویان و دیگرانید.
بله ، همیشه هستم. تنها حرفه من همین است. درس دادن تنها این نیست که آدم مدرکی داشته باشد و درس بدهد، بلکه یک فن و یک هنر است و این بتدریج با سابقه به دست می آید.
من 45سال است که اینجا درس می دهم و تجربه کسب کرده ام.
شما دلیل موفقیت تان را در این علم چه می دانید؛
دلیل موفقیت من اگر شما قبول داشته باشید که انسان موفقی هستم، زیاده طلب نبودن، قانع بودن و احساس مسوولیت است.
در حال حاضر، بسیاری از دانشگاه ها از استادان حق التدریسی استفاده می کنند که روزی 2ساعت درس می دهند و بعد دنبال کار خود می روند و برای تامین معیشت چند کار دیگر هم انجام می دهند که همه اینها مانع تحقیق و مطالعه است.
موفقیت این است که انسان مرتب درباره کاری که می کند، تحقیق کند و از پیشرفت های دنیا با اطلاع باشد. چیزی که امروزه نادیده گرفته شده است.
درواقع معلمی که چند کار دیگر هم انجام می دهد، نمی تواند تمرکزش را روی کار اصلیش بگذارد که اگر بگذارد، فکر نمی کنم کسی کمتر از دیگری باشد. البته تجربه هم خواه ناخواه خودش عاملی بسیار مهم و موثر است.
یک پرسش کلیشه ای و تکراری ، اگر به دوران جوانی برگردید باز هم همین رشته را انتخاب می کنید؛
آن موقع در دانشکده فنی رشته را برحسب معدل انتخاب می کردند و رشته های راه و ساختمان و مکانیک جزو رشته های پرطرفدار بودند و من هم که در سال اول شاگرد دوم و سوم بودم ، می توانستم هر رشته ای را برگزینم ، اما خودم شیمی را انتخاب کردم که کس دیگری انتخاب نکرد و در آن سال تنها شاگرد رشته شیمی بودم.
پس به آن علاقه داشتم ؛ گرچه این علاقه زیاد طول نکشید و من در خارج از کشور تقریبا رشته ام را عوض کردم و متالورژی خواندم. اما فکر می کنم اگر الان هم قرار باشد رشته ای را برگزینم ، متالورژی را انتخاب می کنم ؛ چون پس از تحصیل در این رشته به آن خیلی علاقه مند شدم. یک متالورژیست باید عاشق این علم و صنعت باشد.
و احیانا جملاتی در خاتمه و برای تاکید!
ان شاالله این صحبتها باعث شود مسوولان بیشتر به دانشگاه ها برسند و حمایت کنند و نیز صنایع رابطه ای نزدیک تر با دانشگاه ها داشته باشند و دانشگاه را غیر از خودشان ندانند؛ چون این دانشگاه است که ماده اولیه انسانی را برای آنها تربیت می کند.
ما الان از نظر تجهیزاتی و آزمایشگاهی واقعا در تنگنا هستیم ، بودجه های دانشگاه هم محدود است. صنایع باید کمی دست و دلبازتر باشند و تجهیزاتی بخرند و با دانشگاه ها به صورت مشترک کار کنند.
ما 100سال از دیگر کشورها عقب هستیم ، پس باید کاری کنیم که در عرض 10-15سال خودمان را با آنها هماهنگ کنیم.
فریبا فرهادیان 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
