زمینه‌های فرار شاه

کارگزاران سلطنت که تا پیش از این تصور نمی‌کردند معترضانی که با دست خالی به خیابان‌ها آمده بودند، بتوانند نظام سلطنت را به زیر بکشند با دیدن شرایط و اوضاع سیاسی، کم‌کم نگران شده بودند. گاهی هم برخی از علاقه‌مندان به قانون اساسی مشروطیت که معتقد به استمرار سلطنت و ادامه حیات نظام شاهنشاهی مشروط بودند در دیدارهای خصوصی با محمدرضا پهلوی ضمن بیان دغدغه‌های خود، خواهان اصلاح رفتار او و اطرافیانش در برخورد با مخالفان می‌شدند. با این حال شاه زمانی توجه اندکی به این نصایح نشان داد که دیگر رشته امور از دست او و دیگر درباریان خارج شده بود. او صدای انقلاب مردم ایران را که از سال 42 پیچیده بود، در سال57، دیرهنگام شنید و در مصاحبه تلویزیونی خود از اصلاح برخی رویکردها سخن گفت. طبعا چنین اقدامی در شرایط آن روز ایران دیگر ثمری نداشت.

سال‌ها حبس و تبعید و مجازات و کشتار مخالفان و جولان ساواک و نیروهای امنیتی رژیم در خاموش کردن هر صدای مخالفی چیزی نبود که از ذهن معترضان و انقلابیون زدوده شود. دیگر رمقی برای رژیم سلطنتی نمانده بود. تغییر پیاپی دولت‌ها با هدف ایجاد آرامش و احیانا جلب توجه برخی از مخالفان دربار صورت گرفت، اما این دولت‌ها به جای این‌که جامعه را از تنش دور کنند، خود یکی از عوامل فتنه‌آفرین شدند. کشتار مردم در 17 شهریور 1357 در روزگار صدارت کسی که کابینه خود را دولت آشتی ملی (شریف امامی) نامیده بود به مثابه طنزی تلخ بود که تلخند را بر لب هر انسان منصفی می‌نشاند. جایگزینی یک فرد نظامی (ازهاری) هم اقدام بی‌نتیجه‌ای بود که اوضاع سیاسی را متشنج‌تر کرد.

دیگر حربه‌های رژیم بی‌اثر شده بود و مردم به چیزی جز سقوط سلطنت راضی نبودند. محمدرضا شاه در آخرین روزهای زمامداری خود دچار افسردگی و بی‌حوصلگی شده بود و دیگر نمی‌توانست شرایط را تحمل کند. فکر خروج از ایران در حالی به ذهن شاه رسید که دیگر ادامه حضور در کشور برای او جذابیت گذشته را نداشت. از این رو بیماری و معالجه را بهانه‌ای برای ترک ایران عنوان کرد و با چشمانی گریان و نگاهی پریشان، از کشور گریخت و انقلاب اسلامی ایران یک گام دیگر به پیروزی نهایی خود نزدیک‌تر شد.

فتاح غلامی

جام‌جم