نگاهی به فرصت‎های توافق اوپک

در حالی که طبق برآوردها هم‎اکنون تولید اوپک بیش از 34 میلیون بشکه در روز است، این برنامه سهمیه‌بندی کاهش مازاد تولید هدف‌گذاری شده در دو ماه گذشته موضوع مذاکرات دو‌جانبه و چند‌جانبه مقام‎های کشورهای اوپک بوده اما در ظاهر تاکنون نتیجه قطعی از این مذاکرات تا پیش از نشست وزیران اوپک به دست نیامده است.

اما آنچه که بر اساس تصورات انتظارش می‌رفت در این نشست، با توجه به موضوع آن، که بی‌شک بر بازارها و قیمت نفت اثر گذاشته و آزمونی بر توانایی اوپک بر لبه بر اختلاف‌های درونی برای رسیدن به یک تصمیم متفق‌القول بود و برآورد تلاش‎های ایران هم برای افزایش تولید خود به سرانجام رسید.

آنچه که در این میان مهم است و در پی توافق‎های وین در میان تحلیل‎های مثبت و امیدوارکننده گم شد و به آن کمتر پرداخته شد بحث داغ این روزهای مازاد تولید اوپک آن هم در شرایطی که، آژانس بین‌المللی انرژی پیش‎تر رشد تقاضای نفت در سال 2016 را یک میلیون و 300 هزار بشکه در روز پیش‌بینی کرده بود که نسبت به یک میلیون و 600 هزار بشکه در روز سال 2015 افت قابل توجهی داشته است، اما در پیش‌بینی کنونی این رقم به یک میلیون و 200 هزار بشکه کاهش یافته است.

پیش از آغاز برگزاری نشست مجمع بین‌المللی انرژی در الجزایر، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی در گفت‎وگو با شبکه خبری بلومبرگ نسبت به احتمال تداوم مازاد عرضه موجود نفت در بازار جهانی هشدار داد؛ وی در این مصاحبه تاکید کرده بود که تقاضای نفت در جهان کمتر از میزان مورد انتظار بوده است.

در نتیجه نشست اخیر وزیران نفت و انرژی اوپک افزون بر اعضای دیگر، برای ایران حساسیتی به مراتب بیشتر داشت، زیرا شکست نشست به معنی سقوط بیشتر قیمت نفت و مشکلات مربوط به کسری بودجه عمرانی کشور از یکسو و چالش احتمالی موضع ایران مبنی بر اعاده سهم منصفانه ایران از بازارهای نفت می‌بود که هنوز پس از لغو تحریم‌ها حاصل نشده است، اما حال که ایران به مواضع خود در این خصوص دست یافته می‌توان آن را به مثابه یک پیروزی کامل بدانیم؟ آیا کاهش سقف تولید اوپک و همزمان با آن افزایش تولید ایران لطمه‌ای به بازار جهانی و در پی آن بازار داخلی نمی‌زند؟ آیا به‌طور کلی هم‌اکنون بازار نفت باوجود نا‌اطمینانی‌های فزاینده با تقاضای جهانی درحال افزایش روبه‌رو‌ نیست؟ و از سوی دیگر وضع روابط بین‌المللی با نتیجه غیر‌مترقبه انتخابات آمریکا تغییر کرده و هم چنین روابط پیچیده اعضای اوپک به‌ویژه رقابت‌های سیاسی عربستان در منطقه را با ایران بغرنج کرده است پس باید برای هر گونه وضعی که غیر از افزایش قیمت نفت باشد کشور را آماده کرد، شاید چنین شرایطی به دور از ذهن و تحلیل باشد.

این در صورتی است که وضع بدتری را می‌توان متصور بود و آن هم ارقامی است که کشورهای اوپک پیش از نشست 171 به دبیرخانه فرستاده‌اند ملاک باشد تولید کل اوپک به حدود 35 میلیون بشکه می‌رسد، در این صورت عرضه جهانی نفت در سه ماه چهارم سال 2016 از سقف 105 میلیون بشکه در روز عبور کرده است.

حال با توجه به برآورد تقاضای نفت که فصل چهارم به حدود 97 میلیون بشکه برآورد می‌شود ملاحظه می‌شود تفاوت معنادار وجود دارد که با تولید اوپک در سطح 33.90 حدود 2 میلیون بشکه مازاد عرضه نفت وجود دارد. حتی با توجه به کاهش تولید اوپک آیا اوپک تولید خود را در سطح مشابه سال‌جاری ادامه خواهد داد که می‌تواند به استمرار مازاد عرضه نفت در سال آینده منجر شود. حتی اگر پیش‌بینی‌های آژانس بین‌المللی انرژی و اوپک در نظر گرفته شود بازهم مازاد عرضه نفت قابل توجه است.

برآورد‌های هر دو سازمان که در گزارش‌های ماهانه این سازمان‌ها در ماه نوامبر 2016 آمده است، حاکی از بالا بودن مازاد تولید در سال آینده با فرض عدم اقدام اوپک است. منتها این مازاد در برآورد آژانس بین‌المللی انرژی در فصل اول سال آینده 850 هزار بشکه در روز و در فصل دوم سال آینده حدود 850 هزار بشکه در روز و در برآورد دبیرخانه اوپک در سه ماه اول سال آینده میلادی حدود 2.37 میلیون و در سه ماه دوم 1.81 میلیون بشکه در روز خواهد بود.

اگر یک میلیون بشکه از ظرفیت مازاد اوپک را متعلق به عربستان بدانیم لیبی و دیگر از کشورهای عضو نیز هم‌اکنون به دلایل مختلف دارای مازاد بالقوه ظرفیت تولید هستند که اگر آنها را در نظر بگیریم، ظرفیت مازاد عربستان حتی می‌تواند کمتر از یک میلیون بشکه باشد که برای استمرار تولیدی در سطح 10 میلیون بشکه در روز نگهداری این سطح از ظرفیت مازاد تولید ضروری است، معلوم می‌شود که تهدیدهای آن کشور برای افزایش تولید خود در صورت عدم توافق اوپک نمی‌تواند جدی باشد. قرار دادن این اطلاعات در کنار اطلاعات مربوط به کاهش سرمایه‌گذاری‌های آرامکو برای اجرای پروژه‌های بالادستی، افزایش ظرفیت تولید در سه سال اخیر و نیز کاهش درآمد و کسری بودجه عربستان دلالت بر آن دارد که ممکن است آن کشور حتی در کوتاه‌مدت، یعنی یکی دو سال آینده، نیز قادر به افزایش ظرفیت تولید خود نباشد زیرا برآورد شده است که دولت عربستان برای اجرای پروژه‌های نیمه‌تمام به قیمت نفت حداقل 60 دلار برای هر بشکه نیاز دارد. در این صورت تلاش عربستان بر حفظ تولید خود در سطح کنونی و نیز حفظ انبارهای نفت خود در حد میانگین سال‌های اخیر خواهد بود.

در کنار همه اتفاق‎های خوب چهارشنبه نفتی امکان بی‌ثباتی احتمالی قیمت‌های نفت را هم باید در نظر داشت، لازم است ایران موضع حساب شده‌ای در قبال سیاست‏‎های آینده اقتصادی اوپک در نشست صد و هفتاد و دوم اتخاذ کند موضعی که نخست برای حمایت عملی اوپک بوده است و دوم به‎حق بودن مواضع دو سال گذشته ایران را نشان دهد.

سرانجام برای حفظ شرایط موفقیت‌آمیز کنونی در کنفرانس 171 باید در کنفرانس آینده بر دو محور اساسی مانور داد نخست همچون کنفرانس صد و هفتاد و یکم می‌توان مسئولیت بیشتری برای کشورهایی در نظر گرفت که برای عدم ثبات بازار نفت را به‌واسطه سیاست‌هایشان در پی داشته‌اند که یکی از مصداق‎های بارز آن خود ایران است، دوم باید پیشنهاد مستثنی شدن ایران از طرح کاهش تولید که در نشست صد و هفتاد و یکم مطرح و عملی شد را ادامه داد و با این توجه شاید وضع کنونی اقتصادی و صنعت نفت عربستان و عراق به احتمال قوی ناگزیر از کنار آمدن با ایران در آینده هم باشند و در نتیجه تداوم شرایط کنونی کاهش تولید خود بدون کاهش تولید نفت ایران را پی بگیرند به‌شرطی که ایران هم تلاش‎های دیپلماتیک و اقتصادی را با قدرت هر چه بیشتری در جهت همکاری با دیگر اعضا در پی بگیرد این موضوع به‎ویژه برای عربستان که خود را رهبر اصلی و عملی اوپک دانسته و مکرر اظهار کرده است که بدون همکاری همه کشورهای عضو توافقی عملی نخواهد شد، اهمیتی بسزا دارد.

حسین دهقان - کارشناس انرژی