پتروشیمی؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

اکنون تولیدکنندگان عمده پتروشیمی، آمریکا، کشورهای اروپایی و عربستان صعودی هستند. مسائل زیست‌محیطی باعث شده کشورهای اروپایی بسیاری از کارخانه‌ها تولید محصولات پتروشیمی را به کشورهای جهان سوم منتقل کنند یا دیگر برنامه‏‌ای برای افزایش ظرفیت نداشته باشند. در نتیجه انتظار می‏‌رود در آینده کشورهایی همچون عربستان‏، ونزوئلا، ایران و کشورهای خاورمیانه تولیدکننده عمده مواد پتروشیمی باشند.

صنایع پتروشیمی در ایران، قدمتی نزدیک به 40 سال دارد. تاسیس بنگاه شیمیایی و به دنبال آن، آغاز عملیات احداث کارخانه کود شیمیایی در سال 1338‏، موجب پیدایش این صنعت در ایران شد. سال 1343 به منظور تمرکز و توسعه این صنعت، شرکت ملی صنایع پتروشیمی تاسیس شد و کار خود را آغاز کرد. هدف از تاسیس این شرکت، تولید فرآورده‏‌های پتروشیمی و شیمیایی از نفت، مشتقات نفتی، گازهای طبیعی و سایر مواد خام، اعم از آلی و معدنی بود. به طور کلی محصولات پتروشیمی در ساخت موادی همچون لاستیک‌ها، پلاستیک‌ها، شوینده‏‌ها، کودها، چسب‎ها، اسیدها، رنگ‌ها، سموم و الیاف مصنوعی که هر کدام ماده اولیه صدها مواد دیگر هستند، مورد استفاده قرار می‏‌گیرند.

جایگاه صنعت پتروشیمی ایران در دنیا

سهم صنایع پتروشیمی ایران در بازار جهانی از 1/1 درصد در سال 1384 به 4/2 درصد در پایان سال 1391رسیده‌ است و بر این اساس، سهم صنایع پتروشیمی ایران در بازار جهانی بیش از صد درصد رشد داشته است. هم‌اکنون محصولات پتروشیمی ایران به 60 کشور مختلف صادر می‌شود؛ به گونه‌ای که شبه‌قاره هند 13 درصد، آسیای جنوب شرقی 23 درصد، چین 22 درصد، خاور دور 18 درصد، کشورهای اروپایی 5 درصد و خاورمیانه 19 درصد از سهم صادرات ایران را به خود اختصاص داده‌اند.

از سویی، براساس رتبه‌بندی 100 شرکت برتر پتروشیمیایی جهان که هر ساله توسط موسسه ICIS انجام می‌شود، رتبه شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران از 82 در سال 2004 به 39 در سال 2011 ارتقا یافته و سهم صنعت پتروشیمی ایران نیز از رتبه 82 در سال 2004 به 12 در سال 2011 رسیده است. به عبارتی در سال‌های 2004 تا 2011 صنعت پتروشیمی ایران توانسته، 70رتبه ارتقا یابد.

در 10 سال گذشته، عمده مواد پتروشیمی از نفت تولید می‏‌شد؛ اما امروزه فناوری تولید مواد پتروشیمی از گاز بیش از 70 درصد موارد در سطح تولید انبوه وجود دارد. تغییر فناوری و تولید مواد پتروشیمی از گاز به جای نفت خام، موقعیت بی‏‌نظیری برای ایران ایجاد کرده است. ایران می‏‌تواند گاز هر مترمکعب 5/2 سنت را به اتان تبدیل کند. اگر اتان به مواد پتروشیمی تبدیل شود گاز یک مترمکعب 5/2 سنت به 20 سنت افزایش می‌یابد. در چنین حالتی به ازای هر مترمکعب گاز مصرفی5/17 سنت ارزش افزوده ایجاد می‏‌شود. از این رو، هر بخشی که گاز را به محصول نهایی تبدیل کند، ایران در آن بخش مزیت نسبی دارد.

اکنون 67 طرح پتروشیمی در درست اجراست که با توجه به درصد پیشرفت فیزیکی‌شان پیش‌بینی می‏‌شود، حدود هفت طرح که تا پایان سه ماهه اول پارسال بالای 90 درصد پیشرفت فیزیکی داشته‌‏اند تا پایان امسال به بهره‌برداری برسند.

فرصت‌های صنعت پتروشیمی ایران

1 ـ مهم‌ترین نکته در این صنعت، بحث تامین مواد اولیه است. مواد اولیه عمده این شرکت‏‌ها نفت و فرآورده‏‌های نفتی، گاز و مواد اولیه‏‌ای مانند هیدروژن است که رابطه تنگاتنگی با قیمت‏‌های جهانی دارند. تامین این مواد با قیمت‏‌ مناسب و بموقع بسیار اهمیت دارد.

2 ـ مواد اولیه ارزان که عمدتا از محصولات جانبی حاصل از استخراج نفت خام همچون میعانات گازی، فرآورده‌‏های پالایشی همچون نفتا و گاز طبیعی و اتان استحصالی از آن تامین می‌‏شود، می‏‌تواند عامل مهمی برای افزایش محصولات صنایع انرژی بر از قبیل پتروشیمی و فولاد باشد و به عبارت دیگر در حوزه پتروشیمی ارزش افزوده صنایع پایین دستی را افزایش دهد.

3 ـ‌ دسترسی به منابع گازی به عنوان خوراک مجتمع‌های پتروشیمی، منجر به تولید محصولات با بهای تمام شده کمتر می‏‌شود.

4 ـ‌ قابلیت ایران در زمینه استفاده از نیروی کار ارزان‌تر قابلیت دارد.

5 ـ‌ امکان تامین نیاز داخلی کشور برای تولیدات پتروشیمی فراهم است.

6 ـ محصولات پتروشیمی و تقاضای مناسب بین‌المللی برای این محصول، رونق دارد.

7 ـ صنعت پتروشیمی ایران با در اختیار داشتن مزیت‌هایی چون خوراک فراوان، نیروی انسانی جوان و متخصص و دسترسی کشور به آب‌های آزاد، از موقعیت منحصر به فرد جهانی برخوردار است.

8 ـ‌ امکانات دیگر در دسترس صنعت پتروشیمی ایران که سایر رقبا در منطقه از آن برخوردار نیستند، عبارتند از سواحل طولانی آب‌های خلیج فارس و دریای عمان از لحاظ صادرات محصولات و واردات تجهیزات و تامین آب مورد نیاز تاسیسات پتروشیمی.

9 ـ واگذاری واحدهای متعلق به دولت در چارچوب الزامات تحقق اصل 44.

چالش‌های پیش روی صنعت پتروشیمی ایران

1 ـ با توجه به مصرف غیر معمول گاز در ایران بویژه در فصل سرما، ریسک توقف فعالیت آن دسته از واحدهایی که از گاز طبیعی استفاده می‌کنند، بیشتر است.

2 ـ نکته مهم در این صنعت، تبعیت قیمت‌ها از نظام قیمت‌گذاری دولتی است و بحث خارج شدن از سبد حمایتی هنوز در دستور کار شورای اقتصاد و دولت قرار نگرفته که امید است در این زمینه نیز پیشرفت‌هایی حاصل شود.

3 ـ برای راه‌اندازی پروژه‌ها با استفاده از انواع مشارکت مالی و جذب سرمایه‌گذاری‏‌های خارجی محدودیت وجود دارد.

4 ـ‌ در ارتباط با محدودیت‎های خرید و استفاده از برندهای مناسب و امکان افزایش ظرفیت و کیفیت محصولات، مشکلاتی وجود دارد.

5 ـ مشکل عمده‌ای که این شرکت‌ها با آن مواجه هستند، مساله بازاریابی و ایجاد یک بازرگانی فعال و کارآمد است تا از این طریق بتوانند تولید خود را وارد بازار بین‌المللی کنند و درآمدهای ارزی خود را افزایش دهند، با توجه به این که مدیریت این شرکت‌ها که خصوصی اداره می‌شوند و از داخل (عرضه محصولات داخلی) با قیمت‌های مصوب و حمایتی تولیدات خود را به فروش می‌رسانند، امکان سوددهی داخلی برای آنها کمتر است و می‌تواند برای این شرکت‌ها چالش‌برانگیز و مشکل‌آفرین باشد.

6 ـ میزان اختیار و امکانات رقابتی آنها برای صادرات مستقیم محصولات بدون الزام به هماهنگی با شرکت‌های بازرگانی پتروشیمی.

7 ـ ابهام درباره روابط مالی آتی این شرکت‌ها با تامین‌کنندگان منابع مالی آنها در چارچوب چگونگی تحقق اجرای سیاست‌های کلی اصل 44.

8 ـ در صورتی‌ که بهره‌برداری از هر پروژه به دلیل فقدان نیروی انسانی کافی و مواد اولیه لازم با تاخیر روبه‌رو شود و بهره برداری از آن به تعویق افتد، آغاز به کار مجتمع‌های پایین دستی نیز که قرار بوده مواد اولیه خود را از این مجتمع‌های پتروشیمی تامین کنند، عقب می‌افتد. این تاخیر در افتتاح پروژه‌ها و طرح‌ها در زنجیره صنعت پتروشیمی بر طرح‌های پایین دستی تاثیری سوء دارد و بهره‌برداری از آنها را ماه‌ها یا سال‌ها به تعویق خواهد انداخت.

9 ـ وجود پتروشیمی‌های غیربورسی عظیم مانند پتروشیمی جم (تولید اتیلن، پروپیلن، پلی‌اتیلن سبک و سنگین)، پتروشیمی امیرکبیر (تولید اتیلن، پروپیلن، پلی‌اتیلن سبک و سنگین) و پتروشیمی برزویه (تولیدکننده بنزن، پارازیلین، اروتوزایلین) موجب افزایش رقابت داخلی می‌شود.

همچنین باید توجه داشت مشخص بودن قیمت خوراک و اطمینان از تأمین کمی و کیفی آن در طولانی مدت در جذب سرمایه‏‌گذاری در صنعت پتروشیمی نقش مهمی دارد و شرکت ملی صنایع پتروشیمی باید به عنوان یک تنظیم‌گر چابک در این صنعت عملکرد مناسب‌تری ارائه دهد.

سرمایه‏‌گذاری در صنعت بالادست پتروشیمی در حجم و اندازه‏‌های بالایی انجام می‌شود و براساس قاعده به منظور تأمین مالی هر پروژه، ریسک‏‌های پروژه ارزیابی می‏‌شود. بنابراین سرمایه‏‌گذاری خارجی برای اطمینان نیازمند تضامینی است که باید ساز و کارهای آن با توجه به خصوصی‏‌سازی در صنعت پتروشیمی کشور مدنظر قرار گیرد.

برداشتن الزام ارائه محصولات پتروشیمی در بورس کالا و قیمت‌گذاری آن هم اقدامی است که اگر عملیاتی شود، شفافیت کنونی بازار را خدشه‌دار می‌کند.

عبدالله کلانتر مهرجردی

پژوهشگر اقتصادی