آشنایی‌زدایی از چهره‌های آشنا

این مجموعه در ایران، هند، عراق، ترکیه و سوریه تصویربرداری شده و به معرفی و بررسی زندگی 26 نفر از دانشمندان مسلمان که بیشتر آنها ایرانی هستند، همچنین تاثیر مطالعه و اندیشه آنها در زندگی و علم می‌پردازد. جالب این‌که بسیاری از مفاخر ایرانی فراتر از مرزهای جغرافیایی رفته است. این مستند تلاش کرده از این منظر نیز به موضوع بنگرد. در این مجموعه به بزرگانی چون فارابی، ابن بطوطه، ابن خلدون، ابن سینا، خواجه نظام‌الملک و خیام پرداخته می‌شود که نه‌تنها بسیاری از نسل جوان که حتی کهن شناخت دقیقی از نام‌های آنها ندارند. بنابراین در این مستند تلاش شده تا با حضور در محل زندگی و آرامگاه آنها تصویرسازی صورت بگیرد. بصری‌سازی مفاخر گذشته را نباید دست‌کم گرفت. بدون شک روایت تصویری زندگی و افکار و آثار این افراد بیش از منابع خطی و کتابی می‌تواند مخاطبان را به خود جلب کرده و آنها را با مفاخر سرزمین خود آشنا کند. در واقع مستند سرزمین ستاره‌ها را می‌توان آشنایی‌زدایی از چهره‌های آشنا دانست و تماشای آن به ما ثابت می‌کند چقدر اطلاعات کم و بعضا غلطی درباره مفاخر سرزمین خود داریم. یکی از ویژگی‌های مثبت این اثر بهره‌گیری از نظر و تحلیل کارشناسانی است که درباره این مفاخر صحبت می‌کنند و سویه شناختی مستند را عمق بیشتری می‌بخشند. در این مجموعه با حدود 30 کارشناس در قسمت‌های مختلف برنامه گفت‌وگو انجام شده و از زبان آنها به تاریخچه زندگی و خدمات این بزرگان پرداخته می‌شود. این تنوع در پشتوانه‌سازی علمی اثر، ریتم و جذابیت روایی و ساختاری اثر را هم تقویت می‌کند. محمود نظرعلیان، راوی و گوینده این کار است. همچنین استادانی چون عبدالله انوار، حسین قره‌چانلو، کامران فانی، محمدجواد ناطق، غلامرضا رحیمی شعرباف و... در این مجموعه حضور دارند.

خوشبختانه این مستند مشکل بسیاری از مستند‌های تاریخی ـ پرتره را نداشته و از ریتم خبری برخوردار است. هومن مرادی کرمانی، تهیه‌کننده مستند سرزمین ستاره‌ها درباره شیوه ساخت و کار این مستند می‌گوید: «ما در این کار از شیوه بازسازی که درباره آثار تاریخی مرسوم است، استفاده نکرده‌ایم، بلکه کوشیده ایم تنوع تصویری داشته باشیم. قسمت آغازین سرزمین ستاره‌ها به نوعی معرفی تاریخ علم و اهداف کل مجموعه است و از قسمت دوم به بعد در هر قسمت، معرفی دانشمندان را در دستور کار داریم.»

نکته‌ای که وی به آن اشاره می‌کند شاید ویژگی اصلی این مستند باشد. در واقع تمهید روایت دوگانه که از یک سو به جامعه شناسی و بازنمایی موقعیت تاریخی یک دانشمند می‌پردازد و در بستر آن تلاش می‌کند از آن شخصیت برجسته رمزگشایی کند. روایت شخصیتی در بستر موقعیت تاریخی هم به شناخت آن دوره تاریخی و ویژگی‌هایش کمک می‌کند و هم به شناخت دقیق‌تر عملکرد و آثار که یک شخصیت فاخر در آن دوره انجام داده است. از این رو می‌توان این مستند را نوعی مردم‌شناسی یا فرهنگ‌شناسی بصری هم دانست که به درک کلی مخاطب از یک دوره تاریخی از یک‌سو و درک جزئی از شخصیت‌های تاریخی از سوی دیگر، کمک می‌کند.

سیدرضا صائمی